Schrijvers, vier de twijfel en het zelfonderzoek

Millenials vertolken, soms volledig op zichzelf teruggeworpen, het geluid van een nieuwe generatie.

Menno ter Braak.Beeld Nationaal Archief

'Ik kijk al enige tijd met verbazing naar de literaire ondernemingen van de millennials om mij heen.' Aafke Romeijn slaakt in haar eerste gastcolumn (4 december) een hartenkreet over haar schrijvende generatiegenoten. 'Debuten gaan al een decennium lang over twintigers die ronddolen in West-Europese hoofdsteden, op zoek naar zichzelf.' En dat terwijl het inmiddels 'bon ton is geworden om moslims te beschouwen als een gevaar dat onze samenleving zowel van binnenuit als buitenaf bedreigt'. De noodzaak tot engagement is - net als in de jaren dertig - zonneklaar, zo vindt Romeijn, maar de jonge schrijvers twijfelen, wikken, wegen, zoeken en raken meer of minder met zichzelf in de knoop. Toch verkies ik de zelfonderzoekende millennial boven de publicist die de waarheid in pacht wil hebben. Zeker wanneer zij een generatie schrijvers met een pennestreep laat verkeren aan de verkeerde kant van de geschiedenis.

Romeijn ziet dit anders en voert de vooroorlogse publicist en literatuurcriticus Menno ter Braak op als groot voorbeeld. Met gevoel voor drama brengt ze in herinnering dat Ter Braak zich het leven benam, de gifbeker dronk, toen Duitsland Nederland binnenviel. Ook bood de publicist opvang aan vluchtelingen als Thomas Mann, die hij tegelijkertijd escapisme verweet. Maar daar staat tegenover dat Ter Braak met zijn romans Hampton Court (1931) en Dr Dumay verliest (1933) juist weinig verschilde van de hedendaagse debutanten.

Als Forum-auteur riep Ter Braak schrijvende tijdgenoten op om 'de vent' boven de vorm te stellen. Maar in Hampton Court richtte Ter Braak de blik vooral naar binnen, uitkomend bij allerlei klein leed. Zijn debuut is te waarderen om de expressionistische stijl en in thematiek loopt het vooruit op het existentialisme van Jean-Paul Sartre. Maar naar de maatstaven van Romeijn zou het hier gaan om 'decadente wegkijkerij'. Ter Braak laat hoofdpersoon Andreas vooral twijfelen over zijn liefde voor zijn verloofde Eline en zijn latere flirt Maffie. Het moet Romeijn een gruwel zijn.

Wat Romeijn wegzet als 'decadente wegkijkerij' zie ik graag als het wezen van de literatuur. Pogingen van jonge schrijvers doen in potentie niet onder voor De Avonden van Reve die de naoorlogse jeugd treffend neerzette. Evenzo vertolken millenials het geluid van een nieuwe generatie met daarbij horende twijfels en overtuigingen, soms volledig op zichzelf teruggeworpen, staande bij een afgrond en losgezongen van wat voorgaande generaties nog belangrijk vonden. Laat ik meteen stellen dat niet iedere debutant daarin slaagt.

Maar heb waardering voor de zelftwijfel die erbij komt kijken, de zelfkritiek en het vermogen om de eigen inzichten niet tot waarheid te verheffen. Want dat is de opstelling die ons tijdsgewricht nodig heeft en soms ontbeert: een levenshouding waarbij we anderen zonder vooroordelen aanzien en onze opvattingen slechts laten landen in de kleine verhalen die we zelf beleven en - in het geval van de debutanten - opschrijven. Zeker wanneer twitterende heethoofden als Trump en Wilders de macht hebben of meer macht krijgen, is het belangrijk om een houding van twijfel en zelfonderzoek te propageren. De waarheid laat zich wellicht niet in 120 tekens vangen. Romeijn geeft bovendien blijk van de nodige zelfoverschatting als ze schrijft dat je 'niet de schrijver (wil) zijn die in 1933 een novelle schreef over of z'n haar wel goed zat'.

Alsof wij decennia later nog een rondje lopen om het monument Romeijn, ons afvragend of haar levensloop met terugwerkende kracht wel de juiste was. Laten we ons gelukkig prijzen dat haar generatiegenoten zich niet tot dergelijke hoogmoed laten verleiden. Laat hen de zelftwijfel vieren.

Jeroen Göttgens is politicoloog en schrijver.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden