Column Loes Reijmer

Schrap de intimiderende zwijgclausules in hulptelevisie

Het is ook nooit goed. Je hebt ze alles gegeven, echt álles: een coach, levensveranderende inzichten, dramatische interventies, een groot publiek, een paar op camera geregistreerde zenuwinzinkingen en honderden smalende twitteraars. En dan nog zeuren, hè.

Nee, het valt niet mee om anno 2019 hulptelevisiemaker te zijn. Jarenlang kon je lekker je gang gaan. Kwetsbare mensen – of het nu tienermoeders, dikkerds of dwangmatige verzamelaars waren – vastleggen op hun kwetsbaarste momenten. Even binnenvliegen, een leven zogenaamd op orde brengen maar het tegelijkertijd helemaal overhoop halen. Het mooie: ze klaagden nooit. Want dat mag niet. ‘In geen geval zal deelnemer zich negatief uitlaten over het programma en/of producent en/of zendgemachtigde’, staat nog altijd in de contracten die ze vooraf tekenen.

De afgelopen jaren hebben we veel bizarre dingen zien voorbijkomen, met een uithuisplaatsing en dna-test in Vier handen op één buik als dieptepunt. De schokkende artikelenreeks die NRC-journalist Lineke Nieber over hulp-tv publiceerde, heeft het tij gekeerd. Eindelijk werden makers aangesproken op hun gedrag. Deze week voltrok zich de verdere ontmaskering van het genre, toen de jongeren uit het NTR-programma Dream School hun verhaal deden in de media. Ze voelden zich onder druk gezet tijdens de opnamen en klaagden over gebrekkige begeleiding en nazorg. Ook in dit programma gaat het om kwetsbare mensen, die soms nog minderjarig zijn. Ze hebben hun school niet afgemaakt en hun korte levens staan bol van de ellende. Dream School moet de jongeren motiveren zich verder te ontwikkelen.

‘Door het programma zijn al mijn oude trauma’s weer opgerakeld’, zei een jongen tegen de Volkskrant. Hij had vooraf laten weten niet over zijn drugsverleden te willen praten, maar werd er tijdens de opnamen toch mee geconfronteerd. Toen een meisje iets in vertrouwen aan de productie wilde vertellen, moest de camera per se blijven draaien. Daar had ze immers ‘voor getekend’.

Het is een tegenvaller, want het alom geprezen Dream School leek nu juist een programma dat wél een beetje integer te werk ging. De jongeren worden begeleid door oud-kickbokser Lucia Rijker en ’s lands bekendste rector Eric van ’t Zelfde, mensen die deugen.

Toch was het verweer van de makers op de kritiek van de jongeren onthullend. ‘Op de set kan niet continu het gesprek worden gevoerd over wat wel en niet op camera gezegd mag worden’, zei de eindredacteur. ‘Dan is het programma wel erg moeilijk te maken.’ Maar als je kwetsbare jongeren niet de allerveiligste omgeving kunt bieden omdat een programma anders niet te maken is, moet je het dan wel wíllen maken? Televisie, met haar strakke productieschema, emotionele gretigheid en het genadeloze oordeel van kijkers op sociale media, staat per definitie op gespannen voet met duurzaam herstel.

Van ’t Zelfde hamerde op de eigen verantwoordelijkheid. Alles wordt vooraf duidelijk doorgesproken, zei hij. ‘Als je niet opgenomen wilt worden in zo’n situatie, moet je niet meedoen aan dit programma.’ Pijnlijk is dat deelnemers zelf vaak weinig andere opties zien. Dream School is ‘een laatste strohalm’, zei de opa van een van de jongens. Tatjana Almuli, oud-deelnemer van Obese, publiceerde in haar onlangs verschenen boek Knap voor een dik meisje de brief die ze naar het afvalprogramma stuurde. ‘Op dit moment zijn jullie mijn enige hoop op een beter, mooier en vooral gezonder leven’, schreef ze.

Er zijn hele volksstammen die zich moedwillig in de armen van de tv-engelen storten. Je kunt lachen om die naïviteit, zoals kijkers graag doen, of hameren op de eigen verantwoordelijkheid, zoals makers graag doen. Maar het is vooral schrijnende radeloosheid, gebrek aan een sociaal vangnet en verloren vertrouwen in reguliere hulpinstanties.

Het is tijd om die intimiderende zwijgclausules te schrappen, zeker bij programma’s betaald van belastinggeld. Waar zijn de tv-makers bang voor? Was het doel niet juist dat deelnemers in zelfverzekerde, mondige burgers veranderen? 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.