Opinie Leenstelsel

Schaf ‘schuldenstelsel’ af en haal basisbeurs terug

Het leenstelsel heeft allesbehalve gewerkt als hefboom voor minder kansrijke studenten en is mislukt, betogen oud-LSVb-voorzitter Geertje Hulzebos en FNV Jong-secretaris Alina Bijl.

Studenten leren elkaar kennen tijdens de Stadsintroductie Crazy030 in de binnenstad van Utrecht. Beeld ANP

Het leenstelsel – dat door GroenLinks, PvdA, VVD en D66 in 2015 werd in­gevoerd – heeft veel ellende voor jongeren teweeg gebracht, zo bleek vrijdag uit een uitgebreide verkenning van het Jongerenplatform van de Sociaal-Economische Raad (SER). Hier en in soortgelijke rapporten wordt opgeroepen verder onderzoek te doen naar de gevolgen van het leenstelsel. Inzicht hebben in beleidseffecten is noodzakelijk om de feiten op een rij te zetten, maar het is onvoldoende gebleken om er straffe conclusies aan te verbinden. Actie van ­onderop is nodig om de politiek te ­bewegen. 

Meer kansenongelijkheid

In het SER-rapport en ander onderzoek komt duidelijk naar voren dat de kansenongelijkheid flink is toegenomen sinds de invoering van het leenstelsel. Door het wegvallen van de overheidssteun moeten studenten terugvallen op hun ouders of lenen. Dat heeft met name gevolgen voor de minder kapitaalkrachtige jongeren. Zo blijkt uit de Monitor Beleidsmaatregelen dat in kansarme gezinnen ­lenen wordt ontmoedigd, terwijl er tegelijkertijd onvoldoende financiële steun voor het studerende kind is. Het logische gevolg is dat deze jongeren minder vaak doorstuderen. Zo rekende het Centraal Bureau voor de Statstiek uit dat 9 procent van de havisten uit bijstandsgezinnen niet doorstroomt door het leenstelsel en ResearchNed liet zien dat de angst voor schulden de belangrijkste reden is voor mbo-studenten om niet naar het hbo te gaan. Zij die wel studeren hebben meer stress, naarmate de studieschuld stijgt, bleek uit onderzoek van Motivaction. Jongeren kiezen er dan ook steeds vaker voor om thuis te blijven wonen en hun schuld zo te beperken. Niet onterecht, want zelfs met een gemiddelde studieschuld van 26 duizend euro is het krijgen van een hypotheek al bijna onmogelijk, zo schrijft RTL Z op haar website. Belangrijke mijlpalen worden later in het ­leven bereikt, concludeert het SER-rapport dan ook.

Er ontstaat een nieuw klassenonderscheid tussen kansrijke jongeren die de mogelijkheid hebben om hun kapitaal verder te accumuleren door middel van een bestuursjaar of onbetaalde onderzoeksbaantjes en kansarme jongeren die zich diep in de schulden moeten steken om rond te kunnen komen. Deze reproductie van sociale ongelijkheid vormt een reële bedreiging voor de verheffingsfunctie die het onderwijs van oudsher heeft gehad.

Dat de kansengelijkheid zou afnemen met invoering van het leenstelsel was al bekend. Zo schreef toenmalig minister Jet Bussemaker in de ­Memorie van Toelichting over de studiefinancieringswijziging dat ‘de basisbeurs de afgelopen dertig jaar een ­effectief instrument [is] geweest om de poorten van het hoger onderwijs te openen voor een brede en diverse studentenpopulatie’.

Afleidingsmanoeuvre

Toch trokken de ‘linkse volkspartij’ van Jesse Klaver, de sociaal-democraten, de onderwijs­gezinde D66’ers en de VVD-apostelen van het meritocratische gedachtegoed er een streep door, zodat ‘de bakker niet mee­betaalt aan de studiebeurs van de toekomstige advocaat. Dat is onnodig en oneerlijk’. Het is ­populistische retoriek, die de echte vraag verdoezelt of het bakkerskind überhaupt nog de mogelijkheid heeft om te kunnen ­studeren.

Nog een enquête, onderzoek, evaluatie of verkenning over de effecten van het leenstelsel, zal jongeren die daar het meest onder lijden niet uit de ­misère helpen. Het oprichten van commissies lijkt eerder een politieke afleidingsmanoeuvre dan dat er werkelijk iets wordt gedaan tegen de groeiende sociale ongelijkheid door het ‘sociale’ leenstelsel.

Jongeren verplichten om zich in de schulden te steken voor een studie is een politieke keuze. Het schulden­stelsel moet van tafel en de basisbeurs moet terug. Het leenstelsel is tot nu toe slechts geïnterpreteerd, tijd om haar te veranderen.

Geertje Hulzebos is oud-LSVb-voorzitter en studeert Onderwijswetenschappen aan de UvA. Alina Bijl is secretaris van FNV Jong en ­studeert International Media aan de Erasmus Universiteit.

Lees ook: Verslechterd perspectief voor jongeren

‘Door falend overheidsbeleid zijn veel jongeren terechtgekomen in een situatie van ‘uitgesteld leven’’, schrijft Peter Giessen in het commentaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden