EssayVliegschaamte

Schaamte? Ga toch vliegen!

null Beeld Jon Krause
Beeld Jon Krause

Nadat Merlijn Kerkhof voor een vakantie naar het Griekse eiland Patmos was gevlogen, appte een vriend hem bits: ‘Bedankt voor je bijdrage aan het stijgen van de zeespiegel.’ We moeten niet in de greep van de vliegschaamte komen, betoogt hij daarom. Vliegen is volgens hem veel te mooi, en de wereld en zijn bewoners leren kennen veel te belangrijk om de wereld met elkaar leefbaar te houden.

Eindelijk ben ik er weer uit. Het is 17 juni en ik loop op het Griekse eiland Patmos. Sinds de eerste lockdown ben ik alleen een keer voor werk in het buitenland geweest (een trip naar Duitsland en Oostenrijk, vorige zomer). En o ja, ik was een middagje in Luik, wat ineens heel bijzonder was. Ik ging naar Schoonloo, naar Valkenburg en Otterlo, maar echt als vakantie voelde het niet – de beuk, de berk en de olm zijn me te vertrouwd.

Vijftien maanden had ik stukken zitten schrijven op de hoekbank, waar inmiddels een aardige kuil in zit. In de weekends doodde ik de tijd door eindeloos het Leersumse Veld af te lopen (daar ga ik na corona dus nooit meer naartoe). En nu: bergen, licht, zee, cipressen! Een tomaat die echt naar tomaat smaakt.

Ik durf het bijna niet te zeggen, first world problems en zo. Ik gedenk mijn grootvader die in de oorlog onder dreiging van Duitse onderzeeboten zes jaar als marconist op een olietanker voer zonder thuis te zijn en zonder zijn verloofde te zien. Maar: ja, ik vond die vijftien maanden best zwaar.

Vrienden en collega’s vroegen of ik de concerten niet miste. Ik schrijf voor deze krant vooral over muziek. Maar veel meer miste ik het om door de atlas te bladeren, daarna op zo’n onooglijke website naar een vliegticket te zoeken en mijn paspoort te pakken. Ik miste op reis kunnen, op reis zijn. Muziek kan ik oproepen in mijn hoofd, vrijheid niet.

Op Patmos bezoek ik de grot waar, volgens de overlevering, de evangelist Johannes het laatste bijbelboek Openbaring schreef. Ik stuur een foto door naar een vriend. Hij is een domineeszoon, hij moet dit toch waarderen.

Niet dus.

‘Nog even en het is UTRECHT AAN ZEE!’, appt hij terug. ‘Hoef je niet meer weg. Dank voor je bijdrage!’ Ik zie een icoontje van twee biddende handjes.

De vriend mag dan van zijn geloof gevallen zijn, hij houdt er nog wel apocalyptische denkbeelden op na. Zoals dat geldt voor meer mensen uit mijn bubbel van links georiënteerde hogeropgeleiden, voor wie de Boeing 737 Satan is geworden. Vreest rechts de massa-immigratie, links vreest het massatoerisme.

Hartstikke dood

Als landenverzamelaar heb ik me altijd al moeten verantwoorden voor mijn hobby. Ik ben iemand die zich heeft voorgenomen om zo veel mogelijk landen en autonome gebieden te bezoeken en daar dan allerlei lijstjes over bij te houden (de tussenstand: 90 landen, inclusief Kosovo, Palestina en de als peuter bezochte DDR). Tot voor kort moest ik me vooral verdedigen omdat mensen het raar vonden wat ik deed. Waarom zou je naar Oost-Timor gaan, Spanje is toch ook mooi? Nu word ik tot de orde geroepen omdat ik vlieg, en dus bijdraag aan hogere CO2-uitstoot, waardoor uiteindelijk iedereen hartstikke doodgaat.

In 2018 werd ‘vliegschaamte’ genomineerd voor de verkiezing Woord van het Jaar. Sindsdien maakt het een opmars. Corona heeft het vliegen een nog slechter imago bezorgd. Door het massale vliegverkeer kon corona zich zo snel verspreiden – gaan we niet dood aan opwarming van de aarde door vliegen, dan wel door het volgende ingevlogen virus. Inmiddels hoor ik van tal van kennissen dat ze het vliegtuig voortaan zullen mijden en voor de trein of auto kiezen. Ook de Volkskrant spoort zijn werknemers aan om voor buitenlandse reportages de trein te nemen. De Universiteit Utrecht kondigde in maart vorig jaar aan de reiskosten te vergoeden als uitwisselingsstudenten het vliegtuig in de hangar zouden laten.

Dat is heel nobel, maar we moeten niet vergeten wat voor fantastische mogelijkheden die aluminium buis met vleugels biedt. Tegenover de nadelen van het vliegtuig staan zo veel voordelen, dat je wel gek zou zijn als je je voor een vlucht zou schamen.

Om te beginnen is vliegen gewoon heel erg leuk. Nee, het op elkaar gepakt zitten is misschien iets minder, zeker met een jengelend kind naast je op weg naar Tokio, maar het opstijgen, alle huisjes kleiner zien worden om vervolgens boven een zonverlicht wolkendek te zweven: hemels. En heel wat beter dan urenlang staren naar een geluidswal langs de Deutsche Bahn. Maar het mooiste aan vliegen is het uitstappen. Dat je omarmd wordt door andere lucht – vochtiger of juist minder, warmer of juist kouder dan thuis – en andere geuren. Het blijft magisch.

Wereldbeeld

Zeker, ook ik heb genoten van de streepjesloze lucht tijdens de lockdowns (gelukkig hebben we de foto’s nog). En dat de inwoners van Aalsmeer meer nachtrust hebben gehad omdat Schiphol zich koest hield, gun ik hun zeer. Maar ik gun mijn medemens ook vakantie, de ontlading, de beloning na een voor velen bijzonder stressvolle tijd. We hebben genoeg afgezien, we hebben ontspanning nodig, nieuwe indrukken. Vakantie helpt depressies voorkomen: de staatssteun voor KLM was er voor onze collectieve geestelijke gezondheid.

Vliegtuigen zijn veiliger dan het meest voor de hand liggende alternatief, de auto. Maar inderdaad, schoon zijn ze niet. Sander Groen, reisjournalist met vliegschaamte, schreef eerder dit jaar in de Volkskrant dat één vliegvakantie naar Bali even belastend is voor het klimaat als 160 treinvakanties naar de Côte d’Azur. Daar zou ik graag tegenin brengen – ik kan het weten – dat Bali ook 160 keer leuker is dan die pretentieuze Côte. En een cocktail voor 3 euro afrekenen in Sanur of 20 euro betalen in Saint-Tropez? Je kunt het reizigers niet kwalijk nemen dat Bali ook qua prijs een betere optie is.

Onlangs pleitte schrijver en onderzoeksjournalist Emy Koopman er in de weekendkrant voor om meer oog te hebben voor wat nabij is en meer waarde te hechten aan de eigen omgeving. Dat is een mooi streven. Maar verre reizen vergroten ook de cirkel van wat nabij voelt. Omdat je op vakantie vaak meer tijd hebt om om je heen te kijken, raak je ook vertrouwd met wat ver van huis is. Als ik een stuk lees over de opstand in Minsk, voel ik me extra betrokken omdat ik er ben geweest en de straten en mensen voor me zie.

null Beeld Jon Krause
Beeld Jon Krause

Vliegreizen maken bewust van afstand. Moskou blijkt dan toch echt een heel stuk dichterbij dan New York (2.000 tegen 5,800 kilometer). Door het verschil in de duur van die vluchten besef je hoe scheef het is dat we over ieder wissewasje in de Amerikaanse politiek willen lezen, terwijl we ons amper verdiepen in de politieke situatie in Tsjechië of Slowakije. Terwijl dat onze werkelijke overburen zijn. (Overigens ga ik van niets het thuisfront zo waarderen als van een tripje naar de VS. Daarom moet ik ook daar zo nu en dan naartoe.)

Door te reizen stel je voortdurend je wereldbeeld bij. Ik ben geboren in 1986. In mijn jeugd hoorde ik Kinderen voor Kinderen de regel zingen: ‘Een kind onder de evenaar wordt later vaak een bedelaar.’ Ik ken genoeg mensen bij wie dat beeld van Afrika sindsdien nauwelijks veranderd is. Waarom? Omdat ze nooit in Afrika komen. In de meeste Afrikaanse landen is geen hongersnood en geen oorlog. Maar in vrijwel alle steden is wifi.

Ik werk voor een krant die geweldige correspondenten heeft die onze blik verbreden. Maar het kan geen kwaad om zelf eens rond te kijken – integendeel. In de Turkmeense hoofdstad Asjchabad bijvoorbeeld, waar overal gouden beelden van de leider staan (en je in iedere boekenkast zijn boeken over medicinale planten vindt) en waar je merkt hoe omslachtig mensen moeten formuleren in een dictatuur. Als je de jungle bij Blanche Marie in Suriname hebt gezien (wolkenkrabbers van groen: als je langer kijkt, zie je alles bewegen), heb je een ander begrip van natuur dan wanneer je alleen op de Veluwe komt. Reizen levert ook heerlijk ontnuchterende ervaringen op. Dan blijkt de vlakte van Armageddon in Israël, waar volgens de eerdergenoemde Johannes de laatste grote slag voor het einde der tijden zal plaatsvinden, even slaperig te zijn als Schipluiden.

Vijandbeeld

Ik denk dat ik een beter mens ben nadat ik op reis ben geweest. Tal van onderzoeken tonen aan dat reizen empathie bevordert. In ieder land waar ik ben geweest, bleken heel aardige, lieve, behulpzame mensen te zijn (oké, in de Verenigde Arabische Emiraten zijn ze wat schaarser).

Reizen bemoeilijkt het dan ook om een vijandbeeld te creëren. Het lijkt me belangrijk om daarbij stil te staan nu machtsblokken zich terug in hun schulp trekken en tegelijkertijd het geopolitieke zwaartepunt van de Atlantische naar de Indische Oceaan verschuift.

De democratie van onze belangrijkste militaire bondgenoot bleek toch niet zo stabiel. China wordt rijker, machtiger, repressiever en militariseert verder, maar nog steeds kent de gemiddelde Nederlander niet één Chinees karakter. In plaats van anoniem voor elkaar te blijven, is het keihard nodig om China te leren kennen. Daar moeten we dus niet minder, maar meer naartoe vliegen. In de 17de eeuw was het voor jongvolwassenen uit de elite gebruik om een ‘grand tour’ te maken en de belangrijkste plekken van de Europese beschaving te bezoeken. Laten we onze kinderen nu naar China sturen om daar rond te kijken en vrienden te maken, bij wijze van toeristische diplomatie. Want zeespiegelstijging mag een groot gevaar zijn, er zijn ook andere manieren waarop de mensheid aan haar eind kan komen.

Het maken van reizen is niet alleen bevorderlijk voor empathie, voor de vrede, het zorgt er ook voor dat mensen aan de andere kant van de wereld het beter krijgen. Met iedere reis investeer je in de economie van het land dat je bezoekt. Meer welvaart in ontwikkelingslanden betekent minder honger en meer toegang tot gezondheidszorg. Dat kun je als progressieveling alleen maar toejuichen. Toch?

Klimaatneutrale vliegtuigen

Dat mensen het elders op de wereld beter krijgen, heeft wel een wrange keerzijde. De toenemende welvaart heeft als gevolg dat meer mensen toegang hebben tot de luchtvaart. Vlak voor corona was zij verantwoordelijk voor 3 procent van de broeikasgassen, wat dus niet eens zo’n schrikbarend percentage is. In 2017 vloog maar ongeveer 3 procent van de wereldbevolking. Als die overige 97 procent ook aan boord stapt, hebben we wél een probleem. Al zou de halve westerse wereld te zijner tijd het vliegen afzweren, dan zou dat het verschil niet maken.

Als drukmiddel lijkt het niet-vliegen dan ook ontoereikend. Dit probleem is groter dan de individuele verantwoordelijkheid. In april 2019 zei de Amerikaan David Wallace-Wells, auteur van De onbewoonbare aarde, tegen de Volkskrant dat alleen het ontwikkelen van klimaatneutrale vliegtuigen wat kan veranderen. ‘Om ons klimaat te redden’, zei hij, ‘moeten we vooral collectief beleid ontwikkelen.’

Wie naast een schoon geweten ook een schone wereld ambieert, moet met een nieuwe strategie komen. Aandacht vragen in de politiek, de media en uiteraard de luchtvaartsector zelf voor de investering in duurzame technologie. Alvast een suggestie: we kunnen bij het boeken van een vlucht vaak al aanvinken dat we voor een paar euro extra een boom kunnen laten planten. Laat er ook zo’n vinkje komen waarbij we een donatie kunnen doen aan de wetenschappelijke instituten die zich buigen over het verduurzamingsvraagstuk.

Een positieve noot: de luchtvaartsector moet wel tot een oplossing komen, want de fossiele brandstoffen raken een keer op. Een vliegtuig op duurzame synthetische kerosine (in januari vloog er een vliegtuig mee van Amsterdam naar Madrid) of waterstof, een met een accu of vliegend op iets wat ons voorstellingsvermogen anno 2021 te boven gaat (zie de mRNA-vaccins): we maken het vast nog mee.

Op de boot van Patmos terug naar Samos trekken eilanden traag aan me voorbij. Ineens besef ik dat de bootreis even lang duurt als de vlucht van Schiphol naar Samos. Onverslaanbaar goed, dat vliegtuig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden