Opinie

Rutte's populisme is onverstandig en onnodig

Gisteravond verraste premier Rutte door tijdens het RTL4 debat te beweren dat hij uitgereisde Nederlandse jihadisten liever in Syrië ziet sterven dan terugkeren naar ons land. Een riskante maar bewuste strategie: Rutte de populistische premier in campagnetijd.

Partijleiders Alexander Pechtold van D66 en Mark Rutte van de VVD drinken wat na afloop van het RTL-verkiezingsdebat in de Rode Hoed in Amsterdam. Beeld anp
Partijleiders Alexander Pechtold van D66 en Mark Rutte van de VVD drinken wat na afloop van het RTL-verkiezingsdebat in de Rode Hoed in Amsterdam.Beeld anp

Gisteravond verraste premier Rutte door tijdens het RTL4 debat glashard te beweren dat hij uitgereisde Nederlandse jihadisten liever in Syrië ziet sterven dan terugkeren naar ons land. Een standpunt waarvan je je nauwelijks kunt voorstellen dat hij het meent en dat in ieder geval ingaat tegen verschillende juridische en ethische basisbeginselen. Maar wel een standpunt dat op instemming van veel mensen kan rekenen. Het was een riskante maar bewuste strategie en een kopie van de campagne van de VVD bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2012. Rutte de populistische premier in campagnetijd.

Alexander Pechtold reageerde gisteravond verbijsterd op de stelling van Rutte en daagde hem direct uit voor een een-op-eendebat. `Premier onwaardig' vond hij het standpunt. Hoe haalde hij het in zijn hoofd te beweren dat hij burgers van ons land, over het algemeen geïndoctrineerde jongeren waaronder tienermeisjes, liever in de woestijn ziet sterven dan dat zij binnen onze rechtsstaat berecht worden? Rutte antwoordde gedecideerd dat hij zeker weet dat een meerderheid van de Nederlanders het met hem eens is. En hij lijkt gelijk te hebben. Uit een poll na afloop van het debat bleek 77% van de kijkers achter de premier te staan.

undefined

'Geen cent extra aan Griekenland'

Het is niet de eerste keer dat Rutte verrast tijdens een verkiezingsdebat. In 2012 shockeerde hij zijn politieke tegenstanders door stellig te verdedigen dat er wat hem betreft 'geen cent extra' aan Griekenland zou worden betaald. 'Volstrekt onhoudbaar en ongeloofwaardig' beten de andere lijsttrekkers hem toe en politieke commentatoren sloten zich hier na het debat unaniem bij aan. Het was onvermijdelijk dat er, linksom of rechtsom, ook onder het bewind van de VVD extra geld naar Griekenland zou gaan. Hetgeen inmiddels onder Rutte II ook gebeurd is. Tijdens diezelfde campagne haalde hij keihard uit naar 'het gevaar van de socialisten' van de PvdA en de SP. Ook beloofde hij alle werkende Nederlanders duizend euro. Om vervolgens daags na de verkiezingen een politiek huwelijk met diezelfde socialisten te sluiten. En de duizend euro is vooralsnog niet bijgeschreven.

Het is een opmerkelijke tactiek. Over het algemeen stelt een premier zich tijdens een verkiezingscampagne juist heel genuanceerd op om te benadrukken dat hij boven de strijdende partijen staat. De scherpe uitspraken en ambitieuze beloften zijn voor diegenen die op zoek zijn naar de macht. De zittende leider straalt juist ervaring en rust uit en nuanceert de grootspraak van anderen. Hij laat zien dat hij het verschil tussen droom en daad aan den lijve heeft ondervonden. Hij belichaamt de Nederlandse poldergedachte. Het is die houding die veel vertrouwen wekt bij de kiezer. Lubbers, Kok en Balkenende vaarden er wel bij.

Zo niet Rutte. Daar waar hij zich in de dagelijkse praktijk een meester toont in het sluiten van compromissen en het verbinden van partijen trekt hij tijdens televisiedebatten als eerste de handschoenen uit en gaat voorop in de strijd met verrassende en risicovolle uitspraken. Doelbewust. De stellingen van het debat gisteravond waren vooraf bekend bij alle deelnemende partijen. De kracht van de tactiek van Rutte is dat hij de VVD een duidelijk en herkenbaar profiel geeft. En dat is het doel van een verkiezingsdebat. Partijen hebben de taak om scherp voor de kijker in kaart te brengen waar de grote meningsverschillen liggen en wat de belangrijkste principes van hun partij zijn. Wat dat betreft doet Rutte wat van hem verwacht mag worden tijdens de campagne. Hij benadrukte dan ook steeds dat hij spreekt als partijleider van de VVD en niet als premier.

undefined

Politiek risico

Toch kleeft er een politiek risico aan zijn tactiek. Tijdens de campagne van 2012 was de plotselinge wederopstanding van de PvdA onder andere te danken aan het gat dat Rutte liet liggen. Daar waar Rutte en Roemer aan de ene kant en Wilders en Pechtold aan de andere kant vol met elkaar op de politieke vuist gingen tijdens de debatten wachtte Diederik Samsom steeds rustig af tot hem uiteindelijk het woord wel gegeven moest worden. En keer op keer kwam hij met nuancerende opmerkingen met de gevleugelde woorden 'dit is het eerlijke verhaal'. Een en al rust te midden van de bekvechtende kemphanen waar de kijker een broertje dood aan heeft. Direct na het eerste debat schoot hij omhoog in de peilingen. Gisteravond werd Pechtold door de kijker als winnaar uitgeroepen. Onder andere door de scherpte van Rutte kon hij zich presenteren als de kandidaat-premier. Een rol die hij graag speelt. De vraag is dan ook of Rutte per saldo winst boekt met zijn onorthodoxe tactiek.

Ook is het de vraag of het nodig is dat de premier zich zo scherp profileert tijdens een verkiezingsdebat onder het mom van 'ik sta hier als VVD-er en niet als premier'. Mark Rutte ís premier, ook tijdens een verkiezingsdebat. Zijn handelsmerk is juist dat hij met veel enthousiasme en politieke lenigheid partijen aan zijn beleid weet te binden. De afgelopen jaren is het hem tegen alle verwachtingen in gelukt om met wisselende meerderheden enorme hervormingen door te voeren. De VVD zal meer zetels te winnen met het uitvergroten van dat beeld dan met het presenteren van een geharnaste premier die scherpe maar onhoudbare standpunten inneemt.

Roderik van Grieken is directeur van het Nederlands Debat Instituut.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden