Rutte kan niet langer om schuldvraag MH17 heen draaien

Blijkbaar was er een ambtenaar die had kunnen waarschuwen dat het luchtruim boven Oekraïne onheil herbergde. De vraag 'wat als' krijgt extra lading.

Beeld AFP

En zo viel de verantwoordelijkheidsvraag ook in de Nederlandse schoot. Op zich niet verrassend na ernstige en complexe rampen van het kaliber MH17. Was Nederland vooraf echt volslagen onwetend? Nee, ergens diep in het ambtelijke bolwerk was blijkbaar iemand op de hoogte dat het Oost-Oekraïense luchtruim legio gevaren kende. Of beter: iemand was officieel op de hoogte. Het onderscheid is belangrijk. Dát het luchtruim onheil herbergde, was algemeen bekend. Daar hoefde je het nieuws maar voor te volgen. Met regelmaat werden militaire vliegtuigen neergehaald. Dit puzzelstukje was bekend.

Maar sinds enkele dagen is het puzzelstukje van kleur verschoten. Van groen naar rood. Van een voor de betrokken Nederlandse autoriteiten redelijk ongevaarlijk detail naar een potentieel heet hangijzer. De klassieke vraag 'wat als?' heeft op dit punt een andere lading gekregen. Tot nu toe kon de overheid deze vraag betrekkelijk eenvoudig pareren: er waren gewoon geen gegevens voorhanden die het acuut staken van de vluchten boven Oost-Oekraïne noodzaakten. Maar toch. Blijkbaar had iemand in de ambtelijke keten dus wél de alarmbel kunnen luiden. Natuurlijk, dit is kennis achteraf. Maar hoe dan ook: een niet onbelangrijk stukje van de verantwoordelijkheidsvraag ligt nu 'officieel' bij Nederland.

Het kabinet reageert niet voor niets zo afhoudend. (Een detail: de antwoorden op Kamervragen kwamen kort voor middernacht.) Daar zijn ten minste twee redenen voor. Ten eerste heeft de regering zich consequent opgeworpen als toegewijde belangenbehartiger van de slachtoffers. Ze ging voor in de algemene verontwaardiging en bezwoer niet te rusten tot de daders waren gevonden. Moreel leiderschap werkt echter bij de gratie van een zuivere rolverdeling. Het kabinet wil de greep op de nasleep van MH-17 natuurlijk niet verliezen. Hoe paradoxaal ook, een ruimhartige erkenning van eigen verantwoordelijkheid is in een dergelijke context geen voor de hand liggende stap.

'Van nature' negatief

Ten tweede weet het kabinet één ding zeker: dat de verwerking van MH-17 een 'van nature' negatief dossier is. Stekelig en onvoorspelbaar. De vervolgvragen doemen op aan de horizon. Wie wist precies wat en wat is er met deze informatie gedaan? Het ambtelijk apparaat heeft dan trouwens eindeloos veel opties om deze vraag te smoren en omzeilen. 'Nee, formeel hadden we geen informatieplicht richting andere instanties.' Of: 'Ja, hadden we het maar geweten, dan zouden we natuurlijk stappen...enzovoorts.'

Kortom: de kans bestaat dat de nasleep van MH-17 'kantelt' in het nadeel van de regering. Misschien is de alles overkoepelende verklaring voor MH-17 wel van een verwonderlijke eenvoud: niemand kon of wilde zich indenken dat de rebellen een passagiersvliegtuig uit de lucht zouden schieten. Maar zo simpel is het niet (meer). De vraag 'wat als?' heeft een 'officiële' tint gekregen. Het zal nu boeiend zijn om te bezien hoe bijvoorbeeld luchtvaartautoriteiten en inlichtingendiensten gaan reageren. Even defensief als voorheen waarschijnlijk. Juist dit soort complexe en moreel beladen scenario's is echter voer voor Kamerleden, onderzoeksjournalisten, juristen en nabestaanden. Een brandbaar mengsel met nieuwe details, onthullingen en fragmentarische - en dus onbevredigende - antwoorden. Het was na de terreuraanslagen van 2001 ('nine eleven') en Srebrenica niet anders. De betrokken autoriteiten kunnen hun borst natmaken. Het gevecht om de verantwoordelijkheidsvraag zal lang en pittig zijn. Een even boeiend als vervreemdend spektakel.

Het proefschrift van Christ Klep, Somalië, Rwanda, Srebrenica behandelt de verantwoordelijkheidsvraag na beleidsfalen met ernstige gevolgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden