Opinie

Russische propaganda speelt in op gevoel van miskenning

Rusland grijpt steeds vaker terug op Sovjet-achtige agitprop, met foto's, posters, leuzen en muziek.

Verkiezingsposter, Sebastopol, 2014, met de keuze tussen een nazi-Krim en een Russische Krim. Foto afp

Meer en meer dringt tot de westerse wereld door dat Rusland een felle antiwesterse propagandaoorlog voert, waarbij de Russische staat via massamedia eenzijdige, misleidende en foutieve informatie verstrekt, die alleen het eigen politieke doel dient. Dat doel is het Russische beleid rechtvaardigen en de Russischtalige bevolking achter dat beleid scharen. Via Engelstalige media zoals Russia Today, wil Rusland zich bovendien opwerpen als hoeder van traditionele waarden, iets waartoe Europese rechts-extremistische groeperingen zich aangetrokken voelen.

Waarom is de Russische propaganda effectief?

Het Westen staat nu door de crisis in Oekraïne voor de keuze of het een op Rusland gerichte tegenpropaganda moet optuigen of de vrije pers gewoon haar werk moet laten doen. Hierbij moet het zich afvragen waarom de Russische propaganda zo effectief is. Er zijn drie belangrijke factoren aan te wijzen.

Ten eerste bestaat in Rusland een voedingsbodem van miskenning. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het zeer gelikte propagandaclipje Ja Russkij Okkupant 'Ik ben een Russische bezetter' dat eind februari op YouTube verscheen en meteen door plaatsvervangend minister-president van Rusland Dmitrij Rogozin werd geretweet. De belangrijkste boodschap van dit clipje is dat Rusland zich niet hoeft te excuseren voor zijn verleden als bezetter van bijvoorbeeld de Baltische staten. Dat heeft namelijk, anders dan het perverse Westen, niets dan goeds gebracht. In een BBC-interview liet de maker van het clipje weten dat hij de Russen slechts wil beschermen tegen een informatieoorlog van het Westen, die de Russen het gevoel geeft dat ze inferieur zijn. Veel Russische propaganda speelt in op dit sentiment van miskenning en op het idee van een anti-Russische westerse informatieoorlog. Dat maakt het ook mogelijk het frame 'Rusland - traditioneel en goed, het Westen - niet traditioneel en slecht' ten volle te benutten.

Ten tweede bedrijft men in Rusland in bijna volledig door de staat gecontroleerde media op een zeer professionele manier propaganda waarbij men niet schroomt leugens te verkondigen. Zo wordt Witte Huis-woordvoerder Jen Psaki te pas en te onpas belachelijk gemaakt. In juli 2014 meldde zowel de Russische tv als nieuwsbureau RIA Novosti dat Psaki gezegd zou hebben dat er in de regio Rostov geen vluchtelingen waren uit Oekraïne, maar dat dit toeristen waren die daar kwamen voor de frisse berglucht. Waarna ze meteen bespot kon worden, al was het maar omdat er in Rostov geen bergen zijn.

Westerse desinformatie

Het nieuws dat er bewijs is dat de MH17 vanuit het gebied van de separatisten door een BUK-raket uit de lucht is geschoten, mogelijk met hulp van een ex-Russische militair, is in de Russische media 'onschadelijk' gemaakt door het te negeren of af te doen als leugenachtige westerse desinformatie. Vooralsnog is de officiële Russische waarheid dat het vliegtuig is neergeschoten door een Oekraïens militair vliegtuig, een standpunt dat mede wordt onderbouwd door een beroep op zogenaamde westerse experts als de Nederlandse auteur Joost Niemöller in een interview met het Russische staatspersbureau TASS.

Ook grijpt Rusland steeds vaker terug op vormen van Sovjet-achtige agitprop, waarbij het publiek wordt opgezweept met foto's, posters, leuzen, muziek en protestbijeenkomsten.

Ten slotte is de Russische propaganda vaak effectief omdat men erop kan wijzen dat het Westen met twee maten meet en hypocriet is. Zo kan men in de Russische pers lezen dat de Krim bij Rusland veel logischer is dan de Falklandeilanden bij het Verenigd Koninkrijk, of dat het Westen geen kritiek op Rusland mag hebben omdat de VS immers ook zonder VN-mandaat Servië of Irak zijn binnengevallen. Ook is de uitspraak van Obama dat de opkomst van IS een 'onbedoeld gevolg' is van de Amerikaanse invasie in Irak in de Russische media meteen geduid als een voorbeeld van de gevaarlijke, maar ook domme rol van de VS in de wereld. En de huidige steun van de VS aan de gevluchte Jemenitische president is door Rusland al gepresenteerd als een vorm van inconsistent beleid, waarbij de vergelijking wordt getrokken met de door het Westen bekritiseerde steun van Rusland aan de Oekraïense oud-president Viktor Janoekovitsj.

Het Westen moet rekening houden met deze drie punten bij het reageren op de Russische propaganda. Het moet proberen feitelijke en kritische informatie te geven, ook over het eigen beleid, en wijzen op de manipulatieve informatievoorziening van de Russen, waarbij deze westerse informatie zelf niet moet kunnen worden gepercipieerd als niet-Russisch of propagandistisch.

In sommige gevallen kan het helpen te laten zien dat de huidige Russische politieke koers gevaarlijk is en vreemd aan de Russische cultuur, bijvoorbeeld waar het gaat om de associatie met neonazistische bewegingen. Daarbij moet het Westen in ogenschouw houden dat Rusland geen democratie is met een vrije pers en dat het Westen in die zin altijd op achterstand staat ten opzichte van Rusland met zijn agitprop.

Meer over