OpinieRondvraag

‘Route naar algemeen belang begint met empathie’

In de coronacrisis moeten we er samen uitkomen, maar hoe? Vier experts over wat er nodig is om het collectief belang te laten prevaleren boven dat van jezelf.

Bij de voedselbank in Deventer worden pakketten opgehaald. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

We zijn op de goede weg, we moeten dit samen doen en blijven volhouden. Dat stelde premier Mark Rutte dinsdagavond in zijn persconferentie. Hoe moeilijk is het om algemeen belang boven eigenbelang te stellen? En houden we dit vol?

Rutger Bregman (historicus):

‘In de westerse cultuur is de zogenoemde ‘vernistheorie’ – een term van Frans de Waal – diep verankerd: zodra de mens in crisis verkeert, zou het dunne laagje beschaving verdwijnen en zou onze ware aard naar boven komen. Die aard zou bruut zijn. In werkelijkheid gebeurt er iets heel anders. Juist in crises en oorlogssituaties is het alsof er een resetknop in ons brein wordt geactiveerd: we gaan terug naar een ‘beter ik’, de meeste mensen willen graag iets voor elkaar doen. Er komt een explosie van altruïsme en solidariteit.

‘Dat zag je ook na de orkaan ­Katrina in de VS en na bombardementen in de Tweede Wereldoorlog. De meeste mensen gedragen zich prosociaal en nemen initiatieven om elkaar te steunen. Er werd in het begin geopperd dat hamsteren het tegendeel bewees, maar supermarkten boekten slechts 35 procent extra omzet. Een extra verkoop van 35 procent volstaat dus al om lege schappen te veroorzaken. Nederlanders gingen niet massaal hamsteren.

Ondertussen herinnert de coronacrisis ons aan dingen die eigenlijk ­altijd zo zijn geweest, maar nu ineens veel duidelijker worden. Kijk naar de lijsten van vitale beroepen: waar zijn de hedgefondsmanagers en de marketeers? De mensen die in de afgelopen jaren op het Malieveld protesteerden, houden ons nu overeind. Verpleegkundigen, agenten, zorgpersoneel, docenten. Ik kan me voorstellen dat deze crisis een hele generatie zal beïnvloeden, wellicht dat het zelfs de studiekeuze van jongeren kan bepalen. We komen uit een tijdperk van meer dan dertig jaar waarin competitie en eigenbelang centraal stonden. Misschien, en dit is geen voorspelling, maar wel een hoopvol scenario, kunnen we nu naar een tijd waarin solidariteit en het leveren van je maatschappelijke bijdrage belangrijker worden. Deze crisis kan bijdragen aan een verandering van de tijdgeest.’

Samuel Lee (Theoloog des Vaderlands):

‘We moeten terug naar de oergoddelijke basis: heb je naasten lief zoals je jezelf liefhebt. Door egoïstisch te zijn gaan we het niet redden. We delen het leven en deze wereld met anderen. Het coronavirus laat zien dat economie, politiek en milieu allemaal met elkaar verbonden zijn. Wat begon als iets lokaals in China heeft in korte tijd de wereld in lijden gestort. Hiermee krijgen we ook de kans om terug te keren naar meer medemenselijkheid. Natuurlijk zijn er morele en ethische grenzen, maar zei Moeder Teresa niet ooit: ‘Als je honderd mensen niet kunt helpen, help er dan eentje.’ Als iedereen iets doet voor zijn medemens, zijn we op de goede weg. Het maakt niet uit of je christen, moslim, jood, hindoe of atheïst bent, dit virus kan iedereen raken. Het gaat erom dat we onze individualistische leefwijze aanpassen. Dat we ophouden met het verkrachten van deze wereld met onze leefstijl, waarin mensen ook hond of vleermuis eten omdat ze niet tevreden zijn met kip of alleen groente. Laten we aandacht schenken aan de natuur die God ons heeft gegeven en waarmee wij mensen zijn verbonden. Het coronavirus herinnert ons eraan dat wij groepswezens zijn, dat wij alles samen ­delen, zelfs gezondheid.’

Mathijs Bouman (econoom): 

‘Veel ondernemers stellen het algemeen belang nu boven het eigen­belang. Met name ondernemers van kleine bedrijven: horeca en kappers, maar ook mensen met een bed and breakfast in Zeeland wordt nu gevraagd om economisch pijn te lijden. De tegenstelling tussen eigenbelang en algemeen belang is een van de kernen van de economie. Zelden zag je die dichotomie zo sterk als nu.

‘Soms moet in de economie het algemeen belang beschermd worden tegen persoonlijk gewin. De aartsvader van de moderne economie, Adam Smith, zei al in de 18de eeuw: ‘De bakker bakt geen brood en de bierbrouwer brouwt geen bier uit goede wil, maar uit eigenbelang.’ Mensen realiseerden zich voor het eerst: een zekere vorm van egoïsme kan goed zijn voor de economie, het kan producten en diensten opleveren.

‘Maar nu zijn we bereid persoonlijk te lijden. Iedereen snapt dat in deze coronacrisis het nastreven van eigenbelang, zoals het openhouden van cafés, niet samengaat met het beschermen van het algemeen belang (mensen lopen er risico op besmetting).

‘Tegelijkertijd zie je het omgekeerde: bij de ontslagrondes van grote bedrijven, zoals KLM, prevaleert het eigenbelang. Een bedrijf is geen sociale werkplaats, maar de multinationals die mensen nu op straat zetten, zadelen de samenleving op met werklozen en met alle kosten van dien. Een bedrijf dat mensen in tijden van recessie ontslaat, houdt daar weinig rekening mee.’

Damiaan Denys (psychiater en filosoof):

‘Om het algemeen belang te dienen is het belangrijk om in abstractie over jezelf te denken: niet alleen je eigenbelang tot uitgangspunt te maken, maar juist te denken aan de waarde van de mens en de mensheid. Ieder kan over zichzelf denken vanuit het individu, vanuit de familie, vanuit afkomst of voetbalclub, stad, gemeente of land. Wie zichzelf in een groter collectief ziet, kan makkelijker het conflict tussen eigenbelang en algemeen belang wegnemen.

‘Het lastige is wel: de voorwaarden om te denken vanuit het algemeen belang zijn streng en bijna niemand is ertoe in staat. Degenen die het wel zijn, kennen we allemaal: Mandela, Jezus, Gandhi. Die zetten zich in voor de mensheid in haar totaliteit.

‘We kunnen wel leren over het mens-zijn te denken. Het begint met empathie, het vermogen zich de positie van een ander in te beelden. Voor velen is de opvoeding hierop gericht. Narcisten zijn bij uitstek niet in staat zich te verplaatsen in anderen, terwijl je menselijker wordt door aan anderen te denken. Je wordt des te menselijker wanneer je jezelf durft te verwaarlozen en het algemeen belang durft te prioriteren.’

Lees verder

President Trump onderzoekt of hij de Amerikaanse bijdrage aan de ‘te zeer op China gerichte’ WHO kan schrappen. Zo’n stap drijft de VN-organisatie, die al aardig is ingepakt door China, nog verder in de armen van Beijing.

Het weer wordt warmer, de ramen gaan open. Hebben we wat betreft het coronavirus dan iets te duchten van ongenode gasten als de mug?

Er is steeds meer bewijs dat het coronavirus in Nederland langzaam uitdooft, zegt Jaap van Dissel, hoofd infectiebestrijding van het RIVM, woensdag in de Tweede Kamer. Toch is een hosannastemming nog niet op zijn plaats.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden