Opinie

Robot en mens, wie gaat voor wie werken?

Als we de robot voor ons laten werken, komen we 'uit de tunnel van economische noodzaak in het licht'.

Affiche voor de film Forbidden Planet, 1956Beeld .

In 1930, het begin van de Grote Depressie, schreef de beroemde econoom John Maynard Keynes een essay getiteld The Economic Possibilities for our Grandchildren. Het dieptepunt van de Depressie moest nog komen, en het besef dat de financiële catastrofe waarschijnlijk zou verergeren, maakte van de economische depressie ook een mentale. Maar waar anderen enkel somberheid zagen, is de stem van Keynes meer optimistisch. 'Wanhoop niet!', klinkt het. De engel van vooruitgang, die ons economisch al zo ver heeft gebracht, zal ons in de toekomst ongetwijfeld nog verder brengen.

De engel is volgens Keynes zichtbaar in de steeds productiever wordende landbouw en fabricage. Hierdoor wordt een toekomst mogelijk gemaakt waarin we niet meer dagelijks hoeven te strijden voor ons levensonderhoud, en we onze energieën meer en meer 'kunnen gebruiken voor niet-economische bezigheden'. Honderd jaar vanaf het moment van schrijven vormt, aldus Keynes, de invulling van de ontstane vrije tijd de grootste uitdaging voor de mens.

Met de technologische ontwikkelingen die in ons tijdperk plaatsvinden, worden de verwachtingen van Keynes ruimschoots overtroffen. Het uitbannen van armoede is door ontwikkelingen in robotica en kunstmatige intelligentie niet langer een utopisch ideaal, maar volgens een serie invloedrijke wetenschappers en technici, onder wie natuurkundige Stephen Hawking en Tesla-CEO Elon Musk, een reële mogelijkheid. Wanneer robots de productie van onze levensmiddelen sneller en energiezuiniger kunnen verzorgen dan de mens ooit zou kunnen, komt de toekomstvisie van Keynes binnen handbereik.

Ravi Ishwardat is student geschiedenis en lid van jongerenorganisatie happyChaosBeeld .

Bezitten

Maar is dat hetzelfde als binnen het bereik van iedereen? 'Als machines alles kunnen produceren wat we nodig hebben', schrijft Hawking, 'hangt het resultaat af van hoe de producten worden verdeeld.' Wordt technologie het gemeenschappelijk erfgoed van de mens of de speelbal van private belangen? In de nabije toekomst is de belangrijkste vraag rond kunstmatige intelligentie volgens Hawking dan ook 'wie haar zal bezitten'. De vraag in dienst van wie de nieuwe technologieën zullen staan, is van cruciaal belang om te kunnen anticiperen op die technologieën.

Bij het beantwoorden van deze vraag kunnen we het best beginnen met een analyse van de huidige technologie. Wat is precies de relatie tussen mens en techniek in de moderne wereld? De filmklassieker The Matrix geeft een interessant inzicht. In die film zijn de robots in opstand gekomen tegen het regime van de mens. Na de mensheid volledig te hebben onderworpen, wordt de relatie tussen mens en robot omgekeerd: in plaats van dat de mens de robots gebruikt, gebruiken de robots de mens: als vampieren zuigen zij voortaan de levenskracht uit de mens om zichzelf van energie te voorzien.

Die omkering doet zich volgens sommigen niet alleen op het terrein van de fictie voor. Zo stelde Karl Marx dat 'het niet meer de arbeider is die de productiemiddelen gebruikt, maar de productiemiddelen die de arbeider gebruiken'. Maar waar in The Matrix de machines de boosdoeners zijn, zijn dit in de wereld van Marx hun eigenaren.

Economische verlossing

Vanaf de Industriële Revolutie kon één individu meer maken en vervoeren dan een heel dorp in de tijd daarvoor. In een fractie van de voorheen benodigde tijd konden mensen voorzien in hun levensbehoeften. Maar de eigenaren van de machines werden geleid door andere belangen. Zij gebruikten de machines niet om hun werknemers minder te laten werken, maar om hun winsten te vermenigvuldigen. Want omdat de hoeveelheid winst onbegrensd is, is de hoeveelheid werk dat uiteindelijk ook. Voor een verkorting van de werkdag moest daarom keihard worden gestreden met behulp van vakbonden. In deze visie op technologie hebben de machines dus niet de functie van dienaar van de mens, maar van vampier in dienst van onbegrensde winst.Terwijl Marx hieruit de conclusie trok dat de bestaande orde direct omvergeworpen moest worden, voorzag Keynes een andere weg uit de grimmigheid van zijn tijd. Economische 'verlossing' kon volgens Keynes worden bereikt door de vooruit stuwende kracht van het kapitalisme voor onszelf te gebruiken. 'Gierigheid en gewoeker moeten nog voor even onze goden zijn', schrijft hij, 'want alleen door hen kunnen we worden geleid uit de tunnel van economische noodzaak naar het daglicht.'

Als de mens, net als in de Industriële Revolutie, enkel zal dienen als assistent van de machine om winst te vermenigvuldigen, is het daglicht nog ver weg. Dus wie zal er uiteindelijk werken voor wie: de robot voor de mens of de mens voor de robot? Het eerste leidt ons 'uit de tunnel van economische noodzaak', het laatste tot een oneindig najagen van winst voor een kleine groep. Welke optie onze toekomst zal vormen, is het vraagstuk van de 21ste eeuw.

Ravi Ishwardat is student geschiedenis en lid van jongerenorganisatie happyChaos.
HappyChaos organiseert vanavond een symposium in de Stadsschouwburg Amsterdam over de invloed van kunstmatige intelligentie op het menselijk leven. Aanvang: 20.00 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden