Opinie

Rijken van nu veel rijker dan in de Gouden Eeuw

Vermogensontwikkeling

De rijksten zijn 111 keer zo rijk, maar Jan Modaal is slechts 9 keer zo rijk als in de Gouden Eeuw.

G.A. Berckheyde (1638 1698) De bocht in de Herengracht Beeld Rijksmuseum

Als de 17de eeuw de Gouden Eeuw wordt genoemd, is de 21ste toch minstens de Platina Eeuw, want de rijksten zijn er in de tussentijd qua vermogen relatief flink op vooruit gegaan. Overigens, dat goud en platina geldt veel minder voor Jan Modaal, want die heeft zijn karige loontje uit de Gouden Eeuw naar verhouding heel wat minder fors zien stijgen in het hier en nu.

In de Gouden 17de Eeuw telde Nederland ongeveer 20 families of personen met een vermogen van 1 miljoen gulden of meer, aldus Kees Zandvliet in zijn De 250 rijksten van de Gouden Eeuw. Maar in de 21ste eeuw zijn er ongeveer 20 families of personen met een vermogen van 1 miljard euro of meer volgens de gegevens van de Quote 500.

Omgerekend naar hedendaagse koopkracht (Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis) zou die 1 miljoen gulden uit de Gouden Eeuw nu 9 miljoen euro waard zijn. Nu zijn de 20 rijksten feitelijk miljardairs en dus 111 keer zo rijk als de 20 rijksten uit de Gouden Eeuw, hoewel het huidige kapitaal veel virtueler, dus minder liquide is door aandelen, financiële hefbomen en kapitaalinjecties van centrale banken, die in de Gouden Eeuw nauwelijks bestonden.

Nieuwe rijken

Overigens zou de miljonairsfamilie uit de Gouden Eeuw, als ze haar kapitaal toen op een solide spaarbankboekje vast had gezet, nu vele miljarden op haar spaarrekening kunnen zien staan. Maar geen enkele familie van toen is er in geslaagd haar kapitaal tot in het heden te behouden. Gemiddeld raakten de rijksten in de loop der eeuwen hun vermogen al na twee generaties kwijt door slechte investeringen, aan andere slimme lieden of het verwaterde door erfenissen. Voor hen in de plaats kwamen nieuwe rijken, die nog grotere fortuinen wisten te vergaren en weer verloren.

Ook in de huidige eeuw verdween in slechts tien jaar tijd al een kwart van de miljardairs uit de Quote 500 van 2004. Internetbankier John Deuss werd onderuit gehaald door justitie, het kapitaal van de familie Fentener van Vlissingen en Blokker viel uit elkaar en de Oranjes blijken nu slechts multimiljonairs. Zij werden gepasseerd door de investeerders Hans Melchers en Marcel Boekhoorn, jeneverstoker Carel Nolet, vastgoedhandelaar Lesley Bamberger en door reder Piet Vroon.

Maar goud en platina is er zeker niet voor Jan Modaal, de ijverige ambachtsman, die in de Gouden Eeuw rond de 300 gulden per jaar verdiende, in onze dagen een bedrag van 2.700 euro waard. In werkelijkheid verdient een ambachtsman tegenwoordig gelukkig ongeveer 24.000 euro. Dat klinkt misschien wel veel, maar al met al is Jan Modaal er in al die eeuwen slechts 9 maal op vooruitgegaan. Dat is een stuk minder dan de 111 maal van de rijksten. Omdat de groei van vermogens zich goed laat vergelijken met die van inkomens, mag je constateren dat de van samenstelling wisselende groep van 20 rijksten in de loop der eeuwen 12 maal beter geboerd heeft dan Jan Modaal. En dan niet 12 keer 300 gulden beter, maar 12 keer 1 miljoen gulden beter.

Belastingen ontwijken

Als je het totale vermogen van de 20 rijksten afzet tegen het bruto nationaal product blijkt dat de miljonairs in de Gouden Eeuw 13 procent van het toenmalige bnp bezaten - waarvan meer dan tweederde in handen van de Oranjes en hun kamerheer Bentinck - en de miljardairs uit de huidige Platina Eeuw relatief nauwelijks meer, namelijk 14 procent van het huidige bnp. De 111 keer hogere vermogens van de huidige miljardairs zijn dus vooral te danken aan de enorme groei van de economie, die 100 maal groter is dan in 1700. Hieruit kunnen we ook concluderen dat de handwerksman met 9 keer meer loon fors is achtergebleven bij de groei van de economie, die 100 maal groeide.

Deze toenemende accumulatie van vermogens wordt in principe niet veroorzaakt door ontwijking van belastingen. Ook in de Gouden Eeuw al hadden de belastingdiensten nergens ter wereld greep op het internationale kapitaal. Met de financiële wind meewaaiend kon het zich vrijelijk verplaatsen naar Parijs, Londen, Cadiz, Madrid, Florence, Batavia, St. Petersburg, Frankfurt, Paramaribo, Antwerpen of Amsterdam. Maar de technische mogelijkheden om geld te verplaatsen en buiten het bereik van belastingheffing te houden zijn natuurlijk wel exponentieel toegenomen.

Het zal ook niet te danken zijn geweest aan de goedertierenheid van de rijksten in de Gouden Eeuw dat ze relatief minder vermogen wisten op te bouwen dan nu het geval is. Dat zal eerder het gevolg geweest zijn van een noodgedwongen grens aan het vergaren van rijkdom. Anders zouden immers de daarvoor noodzakelijke arbeidskrachten de hongerdood gestorven zijn.

Robots

Pas in de 19de eeuw werd het algemene welvaartspeil zodanig hoog dat de rijksten door zowel de sterke bevolkingsgroei als het grote arbeidsaanbod hun vermogens veel sterker konden laten groeien dan de lonen. Daarna gingen lagelonenlanden en immigratie een loonmatigende rol spelen. En door toenemende globalisering namen de accumulatiemogelijkheden in langere en ingewikkelder internationale ketens toe.

De technologische ontwikkeling die vanaf 1600 inzette met onder andere molens zal naast een rationeler bedrijfsvoering een belangrijke rol bij de grotere accumulatie van vermogen gespeeld hebben. In ieder geval is te zien dat het bruto nationaal product per hoofd van de bevolking in rijke regio's tot 1600 ongeveer 2 keer hoger is dan de rest van de wereld, volgens de berekeningen van Angus Madisson. In 1820 steeg dat met onder meer inzet van stoommachines naar 4 keer en in 1900 met onder andere opkomst van chemie naar 8 keer. In het digitale tijdperk vanaf 2000 stijgt het bnp per capita in het rijke Westen zelfs naar 18 keer hoger dan de rest van de wereld.

Het is daarbij voor de hand liggend dat de investeerders bij deze ontwikkeling van de technologie de belangrijkste vruchten plukken van de enorme toename van productiviteit. Wie betaalt, bepaalt én behaalt. Met de robots die gewis onze wereld gaan overspoelen, zou de accumulatie van vermogens nog wel eens tot groteske vormen kunnen leiden.

Jos van Hezewijk is directeur van Elite Research
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.