OpinieBeeldenstorm

Richt een asiel in voor afgedankte standbeelden

Standbeelden van ‘helden’ die nu als boeven worden gezien, worden omgetrokken. Begrijpelijk, maar smelt ze niet om; geef ze een plek in een ‘Memento Park’, zoals bij Boedapest, dan kunnen we daar leren van de geschiedenis, betoogt Kees van Tilburg.

Memento Park in Boedapest, waar monumenten en beelden uit de communistische periode bijeen zijn gebracht. Beeld Getty

In de VS liggen beelden van generaals van de Confederatie weer eens onder vuur en in België dreigen beelden van Leopold II te sneuvelen. Macht, invloed en populariteit zijn tijdelijk.

Standbeelden worden opgericht met de bedoeling om ze tot in lengte van jaren te laten staan. Maar zij die op het ene moment nog als helden worden vereerd, worden maar al te vaak later als boeven en struikrovers weggezet. Niet zelden leggen hun beeltenissen dan het loodje. Dat was zo in het oude Rome en dat is nog steeds zo.

Bij een beschouwing over dit fenomeen staat de vraag centraal: hoe gaan we om met onze geschiedenis? Wat te doen met de beelden van die ooit bewonderde en bewierookte lieden, die op basis van voortschrijdend inzicht nu, al dan niet terecht, worden verafschuwd?

De emotie van het moment, woede, haat, frustratie, leidt maar al te vaak tot het vernietigen van beelden. In het vernielen van beeltenissen van gehate personen zit ook de nodige symboliek; het sloopwerk als magisch handelen.

Het resultaat is doodzonde, omdat het vaak gaat om monumenten met een historische of artistieke waarde. Wat mogen we achteraf niet blij zijn dat mooie ruiterstandbeelden zoals die van Marcus Aurelius in Rome, van Filips III in Madrid of van Karel I in Londen, als cultureel erfgoed behouden zijn gebleven. En hoe droevig is het verlies van de vele kunstwerken, vaak van onschatbare historische en artistieke waarde, die het in de Franse revolutie en bij ons gedurende de beeldenstorm moesten ontgelden.

Educatieve functie

Maar er is nog een goed argument om beelden te behouden. Naast de historische waarde hebben ze ook een educatieve functie. Ze zeggen iets over ons verleden.

Waarom onze kop in het zand steken in plaats van leren leven met dat verleden, hoe vervelend en confronterend dat misschien soms ook moge zijn? Laten we leren van ons verleden, al is het alleen al om niet weer dezelfde fouten te maken. Laten we investeren in goed geschiedenisonderwijs in plaats van het verwijderen van sporen uit ons verleden.

Een mooi voorbeeld van hoe het kan, is het Memento Park in de buurt van Boedapest, een plek waar monumenten en beelden uit de communistische periode bijeen zijn gebracht. De Hongaren wilden niet meer dagelijks worden geconfronteerd met herinneringen aan de Russische overheersing door een leefomgeving vol met beelden van Lenin, arbeiders met gebalde vuisten en stoere vrouwen met vlaggen. Maar in plaats van de beelden in de smeltoven te gooien, verzamelden ze de beelden in een park. 

De initiator van dit park, zegt hierover: ‘Dit park gaat over dictatuur. En tegelijkertijd gaat het ook over democratie. Omdat er vrijelijk over kan worden gesproken, omdat we het park hebben kunnen maken en omdat we erin kunnen rondwandelen. Want alleen democratie biedt de mogelijkheid om vrij te kunnen denken over dictatuur.’ En zo is het.

Een ander voorbeeld hoe het ook kan, vinden we in eigen land. Nog niet zo lang geleden hadden we in Nederland een verhit debat over het beeld in Hoorn van Jan Pieterszoon Coen. Een held uit het verleden, die op basis van voortschrijdend inzicht en afgezet tegen de huidige normen ook als misdadiger kan worden aangemerkt. Uiteindelijk werd besloten om het beeld te laten staan, maar dan wel voorzien van een tekst op de sokkel die een genuanceerd beeld schetst van de man. Met deze uitkomst van typisch Nederlands polderen, werd dit aardige beeld gespaard én leven we met een stukje van onze geschiedenis, ook nu we daar allesbehalve trots op zijn.

Niet voor niets zette ik in de titel van mijn boek over ruiterstandbeelden (‘Helden’ op hengsten) het woord helden tussen aanhalingstekens. Immers menig afgebeelde ruiter zou een procedure bij het Internationaal Strafhof niet zonder kleerscheuren doorstaan.

Misschien is de tijd rijp om een oud idee van stal te halen. Laten we een plek in Nederland creëren als toevluchtsoord voor elders niet meer gewenste beelden. Een soort van ‘World Memento Park’. Het leidt geen twijfel dat dit tot een boeiende en leerzame verzameling zou leiden.

Kees van Tilburg is de auteur van diverse boeken over ruiterstandbeelden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden