Opinie

Respect voor Ankara is keihard Europees belang

Omdat Erdogan de grens voor vluchtelingen heeft geopend, is hij ook de enige die het lek kan dichten.

Beeld EPA

Na de verkiezingsoverwinning van Recep Tayyip Erdogan kon je lezen dat de Turkse sterke man die mede te danken heeft aan Angela Merkel. Die zou hem twee weken eerder met haar toezeggingen tijdens een bezoek aan Istanbul een duwtje in de rug hebben gegeven. Alsof de kiezers van Erdogan hun stem laten afhangen van Europese gunsten.

Ik geloof daar niks van. Wel profileren leiders als Erdogan zich graag tegenover het Westen. Dat zien we zelfs binnen de EU, waar Oost-Europeanen als Viktor Orbán en Jaroslav Kaczyns-ki zich niet gehoord voelen en met eigen conservatieve waarden van zich afbijten. Lesjes mensenrechten uit Brussel werken dan averechts.

Dirk-Jan van Baar. Beeld Rob Huibers

Dat geldt zeker voor Turkije, dat zich al heel lang miskend acht en respect opeist als opkomende macht in een woelige regio. Dat respect kreeg Erdogan aanvankelijk ook, vooral van Amerika, maar zijn buitenlands beleid van 'nul problemen' met de buurlanden is mede door eigen toedoen mislukt. Met de 'neo-Ottomaanse' invloedssfeer, waar het vijf jaar geleden even naar uitzag, is het niks geworden. Bashar al-Assad, die van Ankara moest opstappen, zit er nog steeds. De atoomdeal met Iran is over Turkse hoofden heen gesloten.

Op Turkije drukt nu de vluchtelingenlast van de oorlog in Syrië en met de economie loopt het niet zo glanzend meer. Na een teleurstellende verkiezingsuitslag in juni werd Erdogan in zijn ambities gedwarsboomd. Voor 'de nieuwe sultan' reden zijn vijanden de oorlog te verklaren (letterlijk in het Koerdische geval) en overal vuurtjes te stoken.

Dat gebeurde zelfs onder Turken in Europa, waar zijn islamitische AK-partij grote aanhang heeft. Turkije is ook hier, met een diaspora die zich door Ankara laat mobiliseren en in toenemende mate zijn eigen gang gaat. Een parallelle realiteit waaraan Europa nog moet wennen, want Turkije is lang gezien als een land in de periferie dat nooit helemaal serieus werd genomen en met vage beloften (over EU-lidmaatschap) aan het lijntje kon worden gehouden.

Aangespoelde peuters

Merkel heeft als eerste begrepen dat dit niet meer kan. Bij de vluchtelingencrisis heeft niet zij de poort opengezet (wat haar critici beweren), maar Erdogan. Dat verloopt niet alleen via Istanbul, het centrum van migrantenstromen en mensensmokkelaars, maar ook via de Griekse eilanden, waar zowel de regering in Athene als die in Ankara elke grensbewaking verzaakt. Hier vloeien de Griekse eurocrisis en de oorlogen in het Midden-Oosten in elkaar over. Voeg daarbij de onnozele mediaberichtgeving, over aangespoelde peuters die 'de waarheid' van het vluchtelingendrama zouden tonen, en het humane Europa komt met zichzelf in de knoop.

Omdat Erdogan de grens heeft geopend, is hij ook de enige die het lek weer kan dichten. Het bezoek van Merkel aan Dolmabahce, het 19de-eeuwse paleis aan de Bosporus van op Europa gerichte sultans, was dan ook geen knieval, maar erkenning van een geopolitieke realiteit.

Dat wil geenszins zeggen dat een Turks EU-lidmaatschap nabij is. Dat kan Merkel niet in haar eentje toezeggen en het is ondenkbaar dat een potentaat als Erdogan zich zou willen onderschikken als onderdeel van een club die hijzelf als christelijk betitelt.

Het grote Turkije behandelen als Bulgarije of Griekenland gaat helemaal niet. Wel zien we de contouren van een oud idee van Merkel dat de Turken eerder verontwaardigd van de hand wezen: een geprivilegieerd partnerschap. Toch lijkt mij dat een realistischer weergave van de verhoudingen. Niemand in Europa zit op een islamitische lidstaat met 80 miljoen inwoners te wachten, ook niet als het seculiere deel weer zou bovendrijven. Dat zou vanwege alle weerstand het einde van de EU inluiden. Bovendien is de EU als civiele macht niet opgewassen tegen de problemen waarmee Turkije in de eigen regio te maken heeft. Dat zijn de Turken zelf ook niet, waardoor zij op de NAVO blijven aangewezen. Turkije is voor de EU een brug te ver en behoudt als bevoorrecht strategisch bondgenoot meer armslag.

Zo biedt de bullebakkenpolitiek van Erdogan een paradoxale uitkomst. Enerzijds gooit die de deur dicht naar Europa, anderzijds heeft hij via alle migratiestromen een voet tussen de deur. De EU mag hopen dat zijn democratisch gelegitimeerde moslimbewind Turkije stabiliseert en dat het land niet te ver van het Westen afdrijft. Hier doen oude geopolitieke constanten (Rusland) opnieuw hun werk. Het intimidatiespel van Poetin, die in stijl sterk op Erdogan lijkt, bedreigt met het inlijven van de Krim ook Turkije. Tegelijk houdt het geweld in Syrië en Irak (en stokebrand Iran) de Turkse Republiek in het zuidoosten op haar plaats, net als in de jaren twintig onder Atatürk.

Respect voor Ankara is nu een keihard Europees belang, niet vanwege Erdogan, maar vanwege de unieke seculiere staat die Turkije nog altijd is. Daarvoor is geen alternatief.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Dirk-Jan van Baar. Beeld Peter Lipton
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden