René Cuperus over de westerse eenheid die op de proef gesteld wordt

Beeld de Volkskrant

De Atlantische oceaan tussen Amerika en Europa wordt met het jaar dieper en breder. We drijven van elkaar af. Wat een dramatische timing! Net op het moment dat het Westen meer dan ooit op de proef wordt gesteld, en zich schrap moet zetten om het Westers samenlevingsideaal in de nieuwe wereldorde overeind te houden, net op dat moment vertoont de Westerse eenheid forse scheuren.

Schokkend dieptepunt: uit een opinie-onderzoek van de Duitse omroep ARD bleek onlangs dat Duitsers op dit moment het Rusland van Poetin een betrouwbaarder partner vinden dan het Amerika van Trump. Poetin, of all people!

Duitsland dat zijn oriëntatie op het Westen verruilt voor een wending naar het Oosten? Als dat ook maar een beetje waar is, dan zouden alle historische alarmbellen moeten afgaan. Want een van de belangrijkste geopolitieke lessen van de 20ste eeuw luidt dat Duitsland geen Sonderweg mag inslaan, zichzelf niet als brug moet zien tussen het autoritaire Oosten en het democratische Westen, maar zich onverkort moet verbinden aan het Westen. Westbindung boven alles. Dat is ook de reden waarom de Europese Unie van zo’n groot geostrategisch belang is: het integreert het iets te grote Duitsland in een grotendeels westerse statenfamilie. Daarnaast is de band met de Verenigde Staten cruciaal. Zonder Amerika geen westerse vrijheidsgemeenschap en geen veiligheidsbondgenootschap.

En toen was daar Donald Trump. Sinds het presidentschap van Trump is de trans-Atlantische relatie tussen West-Europa en Amerika tot het vriespunt gedaald. Veel daarvan is de schuld van Trump: zijn kille omgang met Europa in het begin van zijn presidentschap, zijn snoeiharde opstelling in de Navo, het recent uitroepen van een handelsoorlog. America First en harmonie binnen het westers bondgenootschap gaan niet lekker samen.

Het was dan ook bondskanselier Angela Merkel die na een koele ontmoeting met president Trump deze, inmiddels beroemde, woorden in een Beierse biertent uitsprak: ‘De tijden dat we ons op anderen konden verlaten zijn voorbij. Wij Europeanen moeten ons lot, onze toekomst, weer in eigen handen nemen.’

Woordvoerders van Merkel wrongen zich in allerlei bochten om hier nog een trans-Atlantische liefdesverklaring van te maken, en zeker is het zo dat Merkel zelf een trans-Atlantica is, maar deze uitspraak betekent wel degelijk een kentering. Het besef is doorgedrongen dat in de nieuwe ‘multi-orde’, waarin Amerika niet langer als hegemoniale supermacht domineert, Europa minder op de Amerikaanse veiligheidsparaplu kan rekenen. Europa moet meer op eigen benen staan. Meer eigen verantwoordelijkheid nemen. Op zich is dat helemaal geen slechte ontwikkeling van ontvoogding en geopolitieke volwassenwording.

Maar pas op. Sommigen gebruiken Trump als alibi voor een anti-Amerikaanse agenda. Die misbruiken het America First-isolationisme van Trump om een algeheel Amerikaans vijandbeeld te creëren. Zij plaatsen de eenheid van Europa tegenover de eenheid van het Westen. Onderschat niet de anti-Amerikaanse sentimenten in grote delen van Europa. Van Griekenland en Oostenrijk tot aan leidende kringen in Frankrijk en Duitsland.

Zo’n voorstelling van een Europese Alleingang, van een Europese Unie zonder innig partnerschap met de Verenigde Staten, is niet alleen historisch riskant, maar veiligheidspolitiek gezien ook zeer naïef. Historisch gevaarlijk, omdat de 20ste-eeuw helaas heeft aangetoond dat een op zichzelf teruggeworpen Europa tot grote wandaden in staat is. En veiligheidspolitiek naïef, omdat Europa in militair opzicht nog altijd van Venus komt, en nauwelijks een serieus leger op de been kan brengen.

Ernstiger: in een wereld waarin het Westen belaagd en omsingeld wordt door autoritaire regimes, waarin men het minder nauw neemt met ‘de vrijheid en waardigheid van de individuele burger’ – wat de Duitse historicus Heinrich August Winkler ‘het normatieve project van het Westen’ heeft genoemd – kunnen we ons een verwijdering tussen Amerika en Europa helemaal niet veroorloven.

De grootste bedreiging van het Westen is het Westen zelf. Het ‘vuiltje van het populisme’ laat zien dat het Westen de laatste decennia te weinig trouw is geweest aan haar eigen idealen. ‘Without openness the West cannot thrive, without equality the West cannot last’ (Bill Emmott, The Fate of the West). 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.