Rembrandt, RTL4 en de courage van Wim Pijbes

Het Joodse bruidje Oog in oog met het meesterwerk schiet Humberto Tan niets anders te binnen dan 'geile Geert'.

Met Het Joodse bruidje (ca. 1665) was Rembrandt zijn tijd ver vooruit.

Verleden week was Wim Pijbes, directeur van het Rijksmuseum, te gast in de talkshow van Humberto Tan van RTL 4. Tan was tijdens een voorbezichtiging van de expositie Late Rembrandt onder de indruk gekomen van de uitleg van Pijbes en had hem dus gevraagd voor zijn show.

Daar had die wel oren naar, uiteraard, Pijbes weet hoe hij zijn zaak moet verkopen, hij was altijd al de perfecte handelsreiziger voor zijn broodheren. We herinneren ons allemaal hoe gewiekst hij zich met Obama voor De Nachtwacht manoeuvreerde; de foto's van het grappende duo gingen de wereld rond.

Tan was verrast door Het Joodse bruidje (ca. 1665). Dat had hij blijkbaar nooit eerder gezien, hoewel dat schilderij er al net zo lang hangt als het museum oud is. Maar goed, de man is ook al geïnteresseerd in voetbal, popmuziek en bankieren, en je kunt niet overal verstand van hebben. Bovendien is Het Joodse bruidje geen slechte keuze, hele generaties kunstliefhebbers hebben hun ogen uitgekeken op de visionaire, expressieve kracht van het doek.

Het laat onder meer zien hoezeer Rembrandt zijn tijd vooruit was. Haaks op de modieuze smaak die een koele, gladde, vooral niet door zichtbare verfstreken gehinderde representativiteit voorschreef, ontwikkelde Rembrandt een losse, improviserende, ruwe stijl waarbij hij zijn modellen nog maar nauwelijks nodig had en hij zich volledig kon concentreren op het pure schilderen, dus ook op de mogelijkheden van de verf en de verschillende manieren waarop die, vegend, krassend, schurend, op het doek kon worden aangebracht. Of dat met het penseel gebeurde, met het paletmes of de vingers, is in grote delen van de mouwen van het bruidje met geen mogelijkheid uit te maken, ze schitteren als vulkanisch gesteente.

Die expressieve verfhuid is uniek voor de 17de-eeuwse schilderkunst. Pas de oude Goya, anderhalve eeuw later, zou bij Rembrandt in de buurt komen. En Vincent van Gogh was er zo kapot van dat hij tegen een vriend bekende 'met liefde tien jaar van zijn leven te geven' als hij tien dagen 'voor dit schilderij kon zitten met alleen een droge korst brood.'

Humberto Tan, die vermoedelijk nog geen tien seconden naar het doek had gekeken, liet Pijbes uitleggen wat er aan de hele expositie zo bijzonder was en deed vervolgens ook zelf een duit in de zak. Als hij heel eerlijk was, zei hij, deed Het Joodse bruidje hem meteen aan 'geile Geert' denken, een van de kennelijk nogal handtastelijke boeren uit Boer zoekt vrouw.

Daar keek ik van op. Het schilderij heeft niets boers. Man en vrouw zijn gekleed in het feestelijkste en stralendste vermiljoen en goud. Uit de gelaatsuitdrukking van de man spreekt ingetogenheid en zorgzaamheid. Hij houdt de rechterhand beschermend op de borst van het bruidje, zij beantwoordt dat gebaar in alle rust met haar linkerhand. Niets wijst op agressie, ruwheid, egoïsme of wellust. Het schilderij ontroert juist door de afwezigheid van die primaire driften, het straalt tederheid en verstilling uit 'als bron van geluk', schreef Simon Schama.

Kijken kan Tan dus niet. Oog in oog met een van de ontroerendste schilderijen uit de hele kunstgeschiedenis schiet hem niets anders te binnen dan 'geile Geert'. Ja, die Rembrandt was dus ook maar een gewone jongen. Het publiek lag dubbel van het lachen, haha, die schalkse Humberto.

Je zou denken: een ideale gelegenheid voor Pijbes om zich te profileren. Maar helaas. Dat deed hij niet. 'Ik vind dat geen verkeerde opmerking', zei hij meelachend, vermoedelijk bang voor elitaire spelbreker te worden versleten, 'want Rembrandt schilderde naar het leven, ook de banale dingen'. Maar - en dat had hij moeten zeggen - niet op een banale manier, niet op de manier waarop het publiek dat indertijd graag zag. Zoveel intellectuele courage had de directeur van het Rijksmuseum zelf dus in elk geval niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden