Opinie Psychiatrie

Religie kan steun geven bij psychisch leed

Het is dom om religie bij voorbaat op een zijspoor te zetten bij de zoektocht naar sociale verbinding, betogen bijzonder hoogleraar klinische godsdienstpsychologie Hanneke Schaap-Jonker en psychiater Ewoud de Jong.

Daklozen en medewerkers zitten samen aan de kerstdis van het Leger des Heils in de Koepelkerk van het Renaissance Amsterdam Hotel. Beeld ANP

Binnen de geestelijke gezondheidszorg is aandacht voor meerdere dimensies van herstel: het gaat niet alleen om verbetering van de psychische klachten, maar ook om persoonlijk herstel, zingeving en sociaal herstel. Bij de beweging van positieve gezondheid wordt langs vergelijkbare lijnen gedacht. Onlangs pleitte Jim van Os, hoogleraar psychiatrie en bekend van de ‘nieuwe ggz’, voor solidariteit en verbinding en een sociaal milieu, waarin mensen die psychisch lijden meedoen en floreren. Dit psychisch lijden staat immers vaak in nauw verband met de omgeving, stelt hij, dus zullen we moeten werken aan sociale omstandigheden. ‘Religie draagt er volgens mij niets aan bij’, zegt hij − en dan gaat het hem om georganiseerde religie, niet om spiritualiteit. Maar is er reden om religie op deze manier terzijde te stellen? Zowel in de wetenschappelijke literatuur als in de klinische praktijk wordt vaak het potentieel van religie zichtbaar.

Vooropgesteld: religie is niet altijd goed voor mensen. Het kan een schadelijke factor zijn voor psychische gezondheid, bijvoorbeeld wanneer het mensen uitsluitend kleineert of isoleert. Maar er is ook een andere kant: in wetenschappelijk onderzoek wordt veelal een positief verband gevonden tussen religie en psychische gezondheid. Over het algemeen is er bij religieuze mensen sprake van minder psychische klachten. Zo rapporteren religieuze Nederlanders in NEMESIS-2, het laatste afgeronde psychiatrisch-epidemiologische bevolkingsonderzoek, gemiddeld genomen minder stoornissen op as-I, en in het bijzonder minder stemmingsstoornissen. Deze cijfers zijn gecorrigeerd voor geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, burgerlijke staat en het al dan niet hebben van werk. Ze geven dus een gemiddelde weer, voor subgroepen kan het beeld anders zijn.

Stressbuffer

Religie kan een positieve rol spelen in het ontstaan en voorkomen van psychische klachten, bijvoorbeeld als stressbuffer of als drager van normen en waarden. Een moraal van matigheid in het gebruik van alcohol en drugs, gebaseerd op religieuze overtuigingen, draagt bijvoorbeeld positief bij aan de preventie van verslaving.

Ook in het beloop en herstel van psychische klachten kan religie een positieve bijdrage leveren. Te denken valt aan religie als drager van hoop, zin en betekenis: religie biedt een oriëntatiekader, een betekenissysteem aan de hand waarvan mensen hun lijden in een perspectief kunnen zetten. ‘Onderken de ingewikkeldheid van het leven en stel de lijdende mens in staat zelf antwoorden te formuleren’, zegt Van Os. Wat is erop tegen wanneer iemand hierbij antwoorden overweegt die binnen een georganiseerde religie al eerder gegeven zijn en al gelovend eigen zijn gemaakt? Religies hebben niet voor niets een lange traditie waarin nagedacht is over de raadsels van het leven en over het probleem van het lijden.

Religie biedt ook manieren om om te gaan met psychische problemen. Dit noemen we religieuze coping: manieren om steun en troost te krijgen, zowel bij geloofsgenoten als bij God. Religie biedt mogelijkheden voor emotieregulatie en cognitieve reframing, bijvoorbeeld door rituelen als gebed. Religie kan ook een belangrijke bron van sociale steun vormen: al eeuwenlang dragen geloofsgemeenschappen zorg voor elkaar en zien gelovigen, geïnspireerd door religieuze waarden, om naar hun medemens in nood − ook als die medemens hun geloof niet deelt. Mooi voorbeeld hiervan is het Leger des Heils, dat in de traditie van het christelijk geloof en geïnspireerd door de woorden en daden van Jezus, zonder aanzien des persoons zorgdraagt voor mensen aan de onderkant van de samenleving.

Andere bronnen

Uiteraard zijn genoemde functies niet voorbehouden aan religie en zijn er andere bronnen van hoop en zingeving, betekenis en sociale steun waaruit mensen kunnen putten bij het omgaan met of herstel van hun psychische klachten. Maar als Van Os ervoor pleit om mensen met psychische problemen te helpen ‘door verbinding, contact, zingeving, hoop en optimisme’, zou het dom zijn om religie bij voorbaat op een zijspoor te zetten. Het ligt eerder voor de hand om georganiseerde religie en religieuze tradities die al eeuwenlang een bijdrage hebben geleverd aan sociale samenhang en zorg, te betrekken bij de behandeling en begeleiding van mensen met psychische klachten.

Binnen de identiteitsgebonden ggz hebben we goede ervaringen met het betrekken van vrijwilligers uit het kerkelijke netwerk van patiënten − mensen met wie iemand kan spreken over levensvragen of religieuze worstelingen, maar die ook praktische steun kunnen bieden: een maaltijd, een appje om uit bed te komen, een wekelijkse wandeling. Het is onze overtuiging dat ggz en maatschappij ermee gediend zijn als het potentieel van religie breed wordt benut.

Hanneke Schaap-Jonker is bijzonder hoogleraar klinische godsdienstpsychologie aan de VU en rector van het Kennisinstituut christelijke ggz, onderdeel van Eleos en De Hoop ggz. Ewoud de Jong is psychiater en geneesheer-directeur van Eleos.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden