Opinie

Regering-Rajoy gooit olie op het Catalaanse vuur

De Catalaanse burgers hebben het recht te stemmen over hun eigen toekomst. Zij kunnen het best terecht bij Podemos, betoogt Frans Bieckmann. Die linkse beweging pleit voor meer autonomie voor de Spaanse regio's, maar is tegen afscheiding van Catalonië.

De wedstrijd van het jaar: de Spaanse premier Mariano Rajoy tegen de Catalaanse president Carles Puigdemont. Foto reuters

Een week voor het Catalaanse referendum lopen de spanningen hoog op in Spanje. De nationale regering van de conservatieve Partido Popular (PP) heeft de regering van Catalonië onder financiële curatele gesteld, websites uit de lucht gehaald, 760 burgemeesters voor de rechter gedaagd omdat zij stemlokalen ter beschikking willen stellen, met als voorlopig hoogtepunt de politie-invallen woensdag in gebouwen van de Catalaanse regering en de arrestatie van elf hoge bestuurders. Die houding van Madrid is olie op het vuur in Catalonië.

Het lijkt een bewuste tactiek van de PP-regering van premier Rajoy. Wakker de tegenstellingen aan met het rebelse Catalonië en herstel zo de afkalvende legitimiteit in de rest van Spanje. De minderheidsregering ligt sterk onder vuur vanwege vele corruptieschandalen waarin miljarden euro's zijn weggesluisd, en wordt serieus uitgedaagd door de linkse partij Podemos, die drie jaar na haar oprichting op ruim 20% van de stemmen staat, slechts iets onder de PP en de sociaaldemocratische PSOE.

Door de tegenstelling tussen de Spaanse natie en de separatisten aan te wakkeren, neemt de PP-regering ook de populaire aan Podemos gelieerde burgerplatforms in tal van Catalaanse steden de wind uit de zeilen. Deze zijn net als Podemos geen voorstander van onafhankelijkheid van Catalonië, omdat zij de solidariteit in stand willen houden tussen de verarmde bevolkingsgroepen in heel Spanje. Zij stellen wel dat de Catalaanse burgers het recht hebben te stemmen over hun eigen toekomst.

Podemos en de burgerplatforms zijn verre van nationalistisch. Podemos pleit voor wat zij 'plurinationalisme' noemt: het opnieuw inrichten van het Spaanse bestel met grote autonomie voor de Spaanse regio's om hun eigen economie en maatschappij naar eigen voorkeur in te richten. Zij willen zeggenschap dichter bij de burgers brengen, niet alleen ten opzichte van het nationale gezag in Madrid, maar ook als het gaat om de Europese besluitvorming en abstracte globaliseringsprocessen, die naar hun mening slechts een klein deel van de Spaanse bevolking dienen: de elite van vooral rond de Madrileense regeringspartij opererende grote multinationals, bouwbedrijven en banken. Om dit nieuwe Spanje vorm te geven stelt Podemos een 'grondwetgevend proces' voor.

Dat principe vertalen de Spaanse bewegingen ook naar Europa. Zij maken zich sterk voor een 'Europa de los pueblos' (Europa van de volkeren). Zij willen een Europa dat oog heeft voor de verschillende tradities van landen - de manier waarop zij hun economie, hun maatschappij, hun verzorgingsstaat willen organiseren. Die autonomie wordt volgens hen teniet gedaan door de neoliberale eenheidsworst die de Europese instituties alle lidstaten opleggen. Dat resulteert volgens Podemos in groeiende ongelijkheid en een perifere status voor de Zuid-Europese landen, waar alleen de toplaag profiteert van de vrije markt.

Het idee dat een vrije markt alle Europeanen uiteindelijk het meest oplevert, is in hun ogen failliet. Samen met de groeiende onzekerheid van burgers die de greep op hun leven en omgeving kwijt zijn en het falen van de gevestigde partijen om met echte oplossingen te komen voor de schaduwkanten van globalisering, klimaatverandering en migratie, is dat failliet een voedingsbodem voor de rechts-populistische bewegingen op het hele continent.

De afkalvende middenpartijen antwoorden met enerzijds 'meer van hetzelfde' (verdere Europese integratie langs dezelfde neoliberale lijnen, zonder democratische zeggenschap) en anderzijds hanteren zij, zoals in de laatste verkiezingen in Nederland, rechts-populistische retoriek (Rutte's 'doe normaal' en Buma's 'gewone man'). Dat is een gevaarlijk mengsel.

Spanje is de uitzondering. Daar werd de onzekerheid niet rechts-populistisch gemanipuleerd: Podemos en de burgerplatforms stellen een solidair en inclusief Spanje en Europa voor, en bedreigen daarmee de hegemonie van de gevestigde partijen en de belangen van de groepen daar om heen. Door de aandacht te verschuiven naar de tegenstelling met de Catalanen, hoopt de PP dat tij te keren.

Het referendum in Catalonië is daardoor een politieke krachtmeting geworden: als de regering erin slaagt met fysiek en juridisch machtsvertoon het referendum tegen te houden, zal het zijn greep op de Spaanse politiek herstellen. Een riskante gok: het drijft veel andere krachten in Spanje in het kamp van de rebellie tegen Madrid. Mochten de Catalanen er ondanks alle repressie in slagen massaal te gaan stemmen, dan zou dit kunnen leiden tot een serieuze politieke crisis in Spanje.

De chaotische situatie in Spanje is niet uniek. Brexit is een ander voorbeeld, maar ook de Schotse drang om zich vervolgens weer van Engeland los te maken. Europa verkeert in een 'interregnum' met gevaarlijke middelpuntvliedende krachten. Onzekere tijden waarin iedereen zoekt naar nieuwe antwoorden. Antwoorden die verder gaan dan een procentje meer of minder, zoals in de Haagse kaasstolp nu al vele maanden wordt bediscussieerd. De wereld is onvoorstelbaar veranderd sinds de Europese instituties werden vormgegeven, al is dat maar enige decennia geleden. Daarom zou het idee van een herordening naar een plurinationaal of pluriform Europa meer aandacht moeten krijgen. Geen makkelijke opgave, maar voortgaan op dezelfde weg - verdere Europese integratie langs neoliberale lijnen en de onvermijdelijke rechts-nationalistische reactie gericht op uitsluiting van alles wat 'vreemd' is - is nog zorgwekkender.

Frans Bieckmann is onderzoeker en directeur van online denktank The Broker. Op maandag 2 oktober vindt om 20 uur in het Compagnietheater in Amsterdam een bijeenkomst plaats met onder meer Podemos-oprichter Miguel Urban, naar aanleiding van Bieckmanns boek 'Podemos - Nieuwe linkse politiek in Spanje'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.