Opinie

Referendum was een donkere dag in de Nederlandse politieke geschiedenis

Nederlanders konden bij het Oekraïne-referendum kiezen tussen 'goed' en 'fout'. Ze kozen fout.

Een militaire oefening nabij Charkiv deze maand. Beeld epa

Met een tweederde meerderheid hebben de deelnemers aan het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne op 6 april 'nee' gestemd. Als boeren met kiespijn haastten de verliezers zich om de overwinnaars te feliciteren met hun succes in dit feest van de democratie. Ik zie geen reden om mij bij deze felicitaties aan te sluiten, integendeel. De uitkomst van het Oekraïne referendum is een zwarte dag in de Nederlandse politieke geschiedenis.

Laten we de feiten nog eens op een rijtje zetten. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 heeft Rusland zich na een kortstondig en mislukt democratisch experiment opnieuw bekeerd tot het totalitarisme. Intern uit zich dit in opsluiting van potentiële tegenstanders, het gelijkschakelen van de pers en het onmogelijk maken van politieke oppositie. Extern uit zich dit in pogingen om landen, die zich uit de Russische invloedssfeer willen verwijderen, te destabiliseren, vaak met militaire middelen. Men denke aan de oorlog tegen Georgië in 2008, spanningen rond energieleveringen aan de Oekraïne sinds 2005 of het steunen van de tegenstanders van de Oranjerevolutie in 2004.

Een en ander kwam tot een kookpunt toen Oekraïne na jaren onderhandelen - waarover geen woord in onze Europa-dove media - een associatieakkoord bereikte met de EU in november 2013. Het was nota bene de pro-Russische president Janoekovitsj, die dit verdrag wilde ondertekenen. Voor Rusland was dit onaanvaardbaar. Janoekovitsj werd naar Moskou ontboden en het verdrag werd niet getekend.

Toen barstte in Oekraïne het verzet los. Men wilde zich richten op Europa, dat gezien werd als het baken van vrijheid, mensenrechten en tolerantie, in plaats van op de autoritaire nabuur. Anders dan gesuggereerd door Thierry Baudet, Pepijn van Houwelingen en Bart Nijman (opiniestuk NRC, 27 november), ging het verzet vooral uit van jonge liberalen die verlangden naar meer vrijheid en civilisatie en die Europa als het symbool daarvan zagen. Dat er ook onkiese neofascistische elementen betrokken waren, moet terwille van de nuance die bij tegenstanders van het Oekraïne akkoord zozeer ontbreekt, worden erkend.

Geen felicitaties

Maar het gaat hier om de grote lijn: massaal burgerverzet terwille van meer vrijheid en hervormingen. In een poging de Maidan-demonstraties te onderdrukken, hebben veiligheidstroepen van Janoekovitsj vele tientallen mensen doodgeschoten. In de escalatie die daarop volgde hebben demonstranten Janoekovitsj verjaagd en is een nieuw regime aan de macht gekomen.

Het antwoord van Rusland was de militaire annexatie van de Krim en een invasie van het Oosten van de Oekraïne, in samenwerking met Russisch gezinde separatisten. De door Rusland geregisseerde conflicten, die tot op de dag van heden voortduren, hebben rond 9.000 doden geeist en hebben de Oekraïense samenleving gespleten.

Het is tegen deze achtergrond dat wij het referendum tegen het associatieverdrag met Oekraïne moeten beoordelen. Het gaat niet om de meer dan driehonderd pagina's afspraken over handel, over standaarden en procedures, het gaat niet om plofkippen (zoals gesuggereerd in de idiote campagne van de Dierenpartij), of de economische voors en tegens van een handelsakkoord. Het gaat niet om de uitbreiding van de EU, want dat staat uitdrukkelijk niet in het akkoord.

Het gaat om het symbolisch verraad van gewone mensen, die voor hun verlangen naar vrijheid en hervorming van een corrupt en disfunctioneel politiek systeem in grote aantallen gestorven zijn. Daarom verdienen de gangmakers van het referendum geen felicitaties, maar minachting.

Lauw

Veel mensen beweerden dat ze niet gingen stemmen omdat ze niet begrepen waar het referendum over ging, omdat ze het onderwerp niet geschikt vonden voor een referendum of omdat ze tegen referenda waren. Ook voorstanders van het associatieverdrag bedienden zich meestal van zwakke en lauwe argumenten, bijvoorbeeld dat het goed zou zijn voor de Nederlandse handel. Ik had mij betere verdedigers van het verdrag kunnen voorstellen dan Rutte en Dijsselbloem.

Wat men onvoldoende beseft is dat het hier ging om een eenvoudige keuze tussen 'goed' en 'fout', termen die bewust verwijzen naar de keuze tussen collaboratie of verzet in de Tweede Wereldoorlog. De tegenstanders van het verdrag verlangen dat de Nederlandse regering als enige Europese regering het akkoord boycot en verraad pleegt ten opzichte van mensen die gestorven zijn om wat dichter bij een vrij Europa te komen. Chamberlain zou hen toejuichen.

Thierry Baudets radicaal anti-Europese opvattingen zijn doortrokken van het kleinburgerlijk spruitjesnationalisme en lokaalpatriottisme dat overal in Europa de kop opsteekt. Het angstige nationalisme van hem en zijn medestanders ter linker- en rechterzijde doet denken aan de jaren dertig, waarin de economische crisis mede verergerde doordat elk land zich probeerde af te sluiten van zijn buren. Met zijn feilloos gevoel voor het foute standpunt heeft Geert Wilders zich natuurlijk achter het 'nee' geschaard. Ook de SP hobbelt mee in dit koor.

Het bontst maakt Arjan van Dixhoorn het. Deze hoogleraar geschiedenis aan het University College Roosevelt in Middelburg en een van de gangmakers van het anti-Europa Burgercomité EU ziet 'geen verschil tussen Juncker en Poetin' (NRC, 31 maart). Europa is in zijn ogen een bezettingsmacht. Dit is waar stompzinnigheid overgaat in kwaadaardigheid.

Onvoldoende rekenschap

De boodschap van tegenstanders van het associatieakkoord als Baudet, Van Dixhoorn,Van Houwelingen en Nijman is duidelijk. Het is de schuld van Europa dat er in Oekraïne conflicten uitgebroken zijn. Europa moet Oekraïne overlaten aan Rusland, die daar dan stevig orde op zaken kan stellen.Dat is de werkelijke betekenis van het referendum.

Ik vermoed dat de meeste 'nee stemmers' zich onvoldoende rekenschap hebben gegeven van de politieke betekenis van hun neen. Een verstandige regering zal met een heldere en eerlijke motivering de uitkomst van dit raadgevend referendum op hoofdlijnen naast zich neer moeten leggen.

Eddy Szirmai is hoogleraar Ontwikkelingseconomie aan de Universiteit Maastricht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.