Opinie

Referendum Oekraïne is recept voor teleurstelling

Het is een illusie te denken dat de uitkomst van het referendum (of dit nu 'ja' of 'nee' wordt) beslissend is voor de toekomstige relaties tussen Oekraïne en de EU.

Jan Roos (L) en Thierry Baudet van GeenPeil. Beeld anp

Het eerste slachtoffer van een referendum is de nuance. Dit wordt duidelijk uit de opiniebijdragen over het EU-verdrag met Oekraïne van Rob de Wijk en Arend Jan Boekestijn op 5 januari en Thierry Baudet en Pepijn van Houwelingen op 7 januari jl. Waar De Wijk en Boekestijn betogen dat het Associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne weinig meer is dan een veredeld handelsverdrag, stellen Baudet en Van Houwelingen dat met dit verdrag de deur wijd open wordt gezet naar een EU-lidmaatschap van Oekraïne. Om het geheel in perspectief te plaatsen, waarschuwde voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker afgelopen weekend dat een afwijzing van het verdrag door Nederland kan leiden tot een 'grote continentale crisis'.

Deze bijdragen zijn waarschijnlijk een voorbode van wat ons te wachten staat tot het referendum in april. Jammer genoeg doen ze geen recht aan de complexiteit van het verdrag en, erger, geven ze verkeerde signalen aan kiezers over wat er in het referendum op het spel staat.

De Wijk en Boekestijn hebben gelijk wanneer ze zeggen dat het Associatieverdrag formeel op geen enkele wijze leidt tot lidmaatschap van de EU. Daarvoor is een apart besluit nodig, dat door alle EU-lidstaten moet worden goedgekeurd. De EU heeft op dit moment met meerdere landen Associatieverdragen die zelfstandig functioneren, zonder uitzicht op (of de verwachting van) een EU-lidmaatschap.

Tegelijkertijd wijzen Baudet en Van Houwelingen er terecht op dat het Associatieverdrag door voorstanders van een EU-lidmaatschap voor Oekraïne zal worden gebruikt om hun claim kracht bij te zetten. Al na de Oranjerevolutie van 2004/2005 gingen er in sommige lidstaten en in het Europees Parlement stemmen op om te werken aan een EU-lidmaatschap van Oekraïne. Deze roep vond (en vindt) weinig steun bij de meeste lidstaten, maar voorstanders van Oekraïense toetreding tot de EU zullen elke ontwikkeling aangrijpen om hun standpunt kracht bij te zetten.

Samenwerking tussen de EU en Oekraïne

Bij gebrek aan een glazen bol is het onmogelijk te voorspellen hoe dit verder zal gaan. Op dit moment is er onvoldoende steun voor een EU-lidmaatschap van Oekraïne en is het Associatieverdrag waarschijnlijk het verste dat de samenwerking tussen de EU en Oekraïne zal gaan. Het Associatieverdrag zelf stelt ook nergens een lidmaatschap in het vooruitzicht.

Dat neemt niet weg dat de situatie in de toekomst kan veranderen en dat het Associatieverdrag een eventuele toetreding dan zal vergemakkelijken. Dit kan echter ook gebeuren zonder Associatieverdrag. Sterker nog: een afwijzing van het Associatieverdrag kan ertoe leiden dat andere lidstaten en de Oekraïense regering actief gaan zoeken naar andere manieren om Oekraïne aan de rest van Europa te binden, bijvoorbeeld via bestaande EU-steunprogramma's en een lidmaatschap van de NAVO. In dat geval hebben de initiatiefnemers van het referendum een slag gewonnen, maar verliezen ze de oorlog.

Illusie

Het grote probleem met dit referendum is dan ook dat het gaat over een proces dat zich voor het grootste deel buiten Nederland afspeelt en buiten Nederland wordt beslist. Het is daarom een illusie te denken dat de uitkomst van het referendum (of dit nu 'ja' of 'nee' wordt) beslissend is voor de toekomstige relaties tussen Oekraïne en de EU - net zoals de nee-stem in het referendum over de 'Europese Grondwet' in 2005 niet heeft verhinderd dat de afgelopen tien jaar een enorme uitbreiding van EU-taken heeft plaatsgevonden.

Invloed uitoefenen op dit proces, voor zover een klein land als Nederland dat kan, vereist een doorlopende inzet door de Nederlandse regering in de internationale besluitvorming, waarbij constant en flexibel moet worden ingespeeld op nieuwe ontwikkelingen. Te denken dat Nederlandse kiezers met een referendum hierin een beslissende stem hebben is een illusie en een recept voor teleurstelling.

Sebastiaan Princen is hoogleraar Bestuur en Beleid in de Europese Unie
Departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap van de Universiteit Utrecht

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.