Opinie

Reduceer ons niet tot homo economicus

De economie legt ons haar waarden op, zegt Sedlacek terecht. Baarsma's antwoord schiet tekort.

Sedlacek (derde van links) en Baarsma (derde van rechts) bij de Van der Leeuwlezing in de Groninger Martinikerk Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Een uitstekend initiatief van de Volkskrant om Tomas Sedlacek de Van der Leeuwlezing te laten houden en om Barbara Baarsma daarop te laten reageren (O&D, 8 november). Sedlacek stelt vast dat de economie ons haar waarden oplegt en ons zo bijvoorbeeld in de crisis van 2008 stortte. Hij noemt waarden als egoïsme en rationeel gedrag gericht op nutsmaximalisatie en hij geeft aan dat economie ons zo een onmenselijk mensbeeld voorhoudt. Baarsma geeft daarop het perfecte antwoord van de gangbare economie. Dat antwoord schiet schromelijk tekort.

Baarsma stelt dat economie maar één waarde oplegt, namelijk dat meer welvaart beter is dan minder. En welvaart 'is veel meer dan geld, winst of inkomen. Welvaart is alles wat ons welzijn beïnvloedt en waarvoor schaarse middelen worden ingezet.' Dit brede welvaartsbegrip is wel heel abstract: alles zou er onder kunnen vallen. Daarom is de uitspraak dat meer welvaart beter is dan minder, een waarheid als een koe. Maar zodra economen concrete maatschappelijke problemen analyseren, moeten ze dat welvaartsbegrip concreet maken. En dan draait het in de praktijk toch meestal om geld of goederen. En de meeste economische modellen veronderstellen inderdaad rationeel gedrag.

Ooit een zinvolle economische analyse gezien van liefde, trots of waardigheid? Dat zijn uiterst belangrijke elementen van menselijk welzijn en daarvoor worden wel degelijk schaarse middelen (tijd en zelfs geld) ingezet. Hoe komt het toch dat economen over deze belangrijke onderwerpen zo weinig te melden hebben? Dat heeft natuurlijk te maken met het concretiseren van het welvaartsbegrip: het gros van de economen rekent liefde in de praktijk niet tot 'welvaart'. En wij zullen het wel uit ons hoofd laten om bij onze liefdesproblemen een econoom te raadplegen.

Discussie domineren

Maar waarom raadplegen we economen wel bij problemen met de zorg? Dat komt natuurlijk omdat economen het bevredigen van onze behoefte aan zorg tot de welvaart rekenen. Zo leverden ze ons de marktwerking in de zorg. Die keuze: liefde niet, zorg wel, is absoluut niet vanzelfsprekend. Er zijn veel beschavingen geweest waar juist andersom gekozen zou zijn. Ook ligt het voor de hand om te bedenken dat liefde en zorg alles met elkaar te maken hebben en dus niet uit elkaar gehaald zouden moeten worden. Maar tegenwoordig zien we vaak hoe het economiseren van de zorg gepaard gaat met liefdeloze wantoestanden.

Naast zorg zijn er veel meer voorbeelden te geven van elementen van welzijn waar economen zich meester van hebben gemaakt en waarbij ze de maatschappelijke discussie zijn gaan domineren. In mijn boek Ons land kan menselijker geef ik voorbeelden van deze economisering van onze samenleving waar velen van ons wel rijker maar niet gelukkiger van worden. Het leidt tot de conclusie dat Sedlacek er gelijk in heeft dat de economie ons in de praktijk haar waarden oplegt en dat Baarsma's reactie tekortschiet omdat die in abstractie blijft steken. Het economisch denken domineert te veel ons maatschappelijk proces. Dat ligt niet alleen aan de economen. Het ligt ook aan ons als burgers en aan onze politici. Wij nemen economen veel te serieus.

Het is vooral een probleem van de economische praktijk. Met de abstracte theorie is niet zoveel mis. Maar op één punt moeten we ook de economische 'wetenschap' aan de kaak stellen. Dat is het feit dat de dominante theorie negeert hoe het economisch proces onze wensen en behoeften bepaalt. Deze economie, zeker de abstracte theorie van Baarsma over welvaart, gaat voorbij aan de alledaagse werkelijkheid waarin onze behoeften door marketing en reclame worden gemanipuleerd met als effect dat wij steeds meer willen consumeren. Zo worden wij steeds hebberiger en ook steeds ongelukkiger over onze samenleving. Dat is regelrecht in strijd met de enige 'waarde' van de economie volgens Baarsma: ons welzijn gaat achteruit omdat de economie ons begeriger maakt. De economische theorie zal veel nuttiger kunnen worden als ze niet de ogen sluit voor die manipulatie van onze behoeften.

Nut economie beperkt

Maar in de praktijk zal het nut van economie altijd beperkt zijn. Ons welzijn kent immers naast het economisch aspect ook andere aspecten. Bij liefde vinden wij die andere aspecten zo dominant dat wij geen behoefte hebben aan een economische analyse. Maar waarom ligt dat zo anders bij de zorg? Als de economische inzichten ertoe leiden dat wij onze zorgbehoeftigen, ondanks onze hoge welvaart, niet menselijker gaan 'verzorgen', wordt het dan geen tijd om het economische denkraam wat te relativeren en te rade te gaan bij onze (niet-economische) menselijke waarden?

Mijn conclusie is dat er twee oorzaken zijn waardoor onze samenleving steeds commerciëler en onbehaaglijker wordt. Enerzijds veroorzaakt de lawine aan marketing en reclame, die onze media doordrenkt, een geleidelijke commercialisering van de hele cultuur van onze samenleving.

Anderzijds leidt de dominantie van het meest gangbare economisch denken in de praktijk tot het opleggen van waarden die ons steeds verder reduceren tot een homo economicus. Deze oorzaken versterken elkaar. Het wordt hoog tijd dat we mechanismen vinden die ons weer kunnen brengen tot een gezonde relativering van de economie.

We moeten minder naar economen gaan luisteren. Misschien met als uitzondering die eminente welvaartseconoom, Stephen Marglin van Harvard University, die enkele jaren geleden een knap boek schreef: The Dismal Science. How Thinking Like an Economist Undermines Community.

Henk van Tuinen schreef het boek Ons land kan menselijker. Naar een economie die de samenleving verbetert. Het is in 2013 uitgegeven door De Bezige Bij.

Henk van Tuinen is econoom
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.