Opinie

Rechtsstaat Zwitserland is in gevaar

Het referendum van 28 februari legt de bijl aan de wortels van de democratie, stelt de in Zwitserland wonende politicoloog Elsje Moulijn. Inzet: uitzetting van buitenlanders.

Protest met kaarsen tegen een eerder referendum in Zwitserland om moskeeën te verbieden. Beeld ap

In Nederland lopen we ons warm voor het Oekraïne-referendum, in Zwitserland bereidt men zich voor op een tweede volksinitiatief over het uitzetten van criminele buitenlanders.

Tussen deze direct-democratische afstemmingen is echter een wereld van verschil. Met het raadgevende Oekraïne-referendum geeft het Nederlandse volk een niet-bindend oordeel over een besluit van het parlement. Het Zwitserse volk heeft veel meer macht: het kan met de aanname van dit initiatief de grondwet veranderen, en de rechtsstaat aantasten.

Zondag stemmen de Zwitsers over het doorzetinitiatief (Durchsetzungsinitiative) van de rechts-populistische Schweizer Volks Partei (SVP). De SVP wil hiermee afdwingen dat hun eerdere uitzetinitiatief (Ausschaffungsinitiative) alsnog direct en zonder mitsen en maren wordt ingevoerd.

Het uitzetinitiatief, dat bij zware delicten uitzetting van criminele buitenlanders eist, werd in 2010 met 52,9 procent van de stemmen aangenomen. Hierna kreeg het parlement, zoals gebruikelijk, de opdracht om de volkswens in wetgeving om te zetten.

Omdat de tekst van het uitzetinitiatief in strijd was met internationaal recht en overeenkomsten met de EU, heeft het parlement hieraan een billijkheidsclausule (Härtefallklausel) toegevoegd. Deze bepaalt dat in uitzonderingsgevallen van uitzetting kan worden afgezien, namelijk als een veroordeelde kan aantonen dat uitzetting hem onevenredig zwaar treft.


Beeld sp Zwitserland

Zonder pardon

De SVP vindt deze clausule schandalig en noemt het bescherming van de dader (Täterschutzklausel). Daarom lanceerde de SVP een doorzetinitiatief, waarmee zij alsnog een letterlijke - en nog hardere - omzetting van het uitzetinitiatief wil afdwingen.

Het doorzetinitiatief eist automatische uitzetting van buitenlanders na bijvoorbeeld moord, verkrachting of geweld tegen een ambtenaar, maar ook na twee kleinere delicten binnen tien jaar.

Hiermee krijgt Zwitserland dubbel recht: recht voor Zwitsers en recht voor buitenlanders, die na een veroordeling tot een vrijheids- of geldstraf in veel gevallen zonder pardon het land worden uitgezet. Tweeklassenjustitie dus. De SVP heeft hier geen moeite mee: buitenlandse en Zwitserse criminelen zijn in hun ogen niet gelijk, vanwege het simpele feit dat buitenlanders geen Zwitserse burgerrechten hebben.

Maar het initiatief tast ook de deling van macht tussen volk, parlement en rechterlijke macht aan. Het parlement wordt buiten spel gezet en kan in de wettekst niets meer toevoegen om tegemoet te komen aan de belangen van de verliezers of andere minderheden, zoals in dit geval buitenlanders. Ook de rechterlijke macht wordt ontmacht: rechters hebben geen zeggenschap meer over uitzettingen. Zij mogen individuele gevallen niet langer afwegen, de uitzetting vindt automatisch plaats. Dit raakt de grondbeginselen van de rechtsstaat.

Tot slot is het initiatief in strijd met de mensenrechten. Dit kan voor Zwitserland problemen gaan opleveren met het lidmaatschap van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, dat wellicht moet worden opgezegd.

Buitenlanders hebben het nakijken

Met populistische propaganda over zware criminelen uit de Balkan, Noord-Afrikaanse verkrachters in Keulen en gevangenissen vol met buitenlanders werft de SVP voor dit gevaarlijke initiatief. Angstzaaierij en leugens domineren het debat.

De tegenstanders hebben zich verenigd en schuwen ook geen enkel middel, tot aan hakenkruizen toe. De peilingen wijzen op een afnemende steun voor de SVP: in januari was nog 51 procent van plan het doorzetinitiatief te steunen, nu is dat gedaald naar 46 procent terwijl het aantal tegenstemmers is gegroeid van 42 procent naar 49 procent.

Maar alles is nog mogelijk. Stemt een meerderheid van de Zwitsers toch onverhoopt 'ja', dan treedt de wet direct in werking. Parlement en rechters hebben het nakijken. En buitenlanders al helemaal.

De directe democratie geeft burgers niet alleen rechten, maar ook plichten. We zullen zondag zien of de Zwitsers zich hiervan bewust zijn. En laten we hopen dat ook de Nederlandse kiezers op 6 april hun verantwoordelijkheid nemen bij het Oekraïne-referendum.

Elsje Moulijn is politicoloog en taalkundige, ze woont sinds 2006 in Zwitserland.




Beeld twitter
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.