Opinie Rechtspraak

Rechters, laat je toch niet misbruiken door Rusland

De Nederlandse rechtspraak moet de rug rechten en zich niet laten misbruiken, schrijft oud-staatssecretaris Fred Teeven.

Stolichnaya-producten op een Expo in St. Petersburg. Foto Getty

De media melden tegenwoordig veel verhalen over botsingen tussen Rusland en het Westen. Rusland zou verkiezingen hebben beïnvloed, Nederlandse veiligheidsdiensten zouden een groot Russisch hackersnetwerk hebben blootgelegd en diverse landen zetten onlangs Russische diplomaten uit. Rusland lijkt scherp op ons netvlies te staan en Nederland heeft zeker door MH17 een grote gevoeligheid ten opzichte van Rusland.

Maar de huidige relatie die we met Rusland hebben is niet altijd duidelijk. In Duitsland neemt de minister van Buitenlandse Zaken bijvoorbeeld stellig afstand van het Rusland van Poetin. Maar in Nederland zwalken we nog, niet alleen in de politiek, maar blijkbaar ook in de rechtspraak. De Russische overheid lijkt Nederland te hebben ontdekt als een land waar de rechtbanken geen oog hebben voor mistig spel door Rusland, dat er dus dankbaar gebruik van maakt. Worden hoor en wederhoor door onze rechters serieus genomen?

Neem twee lopende rechtszaken die de Russische Federatie in Nederland is gestart tegen het bedrijf Spirits International, wereldwijd eigenaar van de beroemde wodkamerken Stolichnaya en Moskovskaya. Rusland eist het eigendom van de rechten voor die twee merken op. Hoewel de zaken nog onder de rechter zijn, bij de Rechtbank in Den Haag en in cassatie bij de Hoge Raad, vielen eerdere (tussen)uitspraken steeds uit in het voordeel van Rusland.

Laten we die zaken in internationaal perspectief eens onder een vergrootglas leggen. De juridische gang van zaken wijkt flagrant af van beslissingen in andere westerse democratieën. Daar kreeg Rusland in zijn eisen steeds nul op rekest en werd het geregeld door rechters berispt voor de pogingen om die rechtssystemen, op zijn zachtst gezegd, oneigenlijk te gebruiken voor politieke doeleinden. Ik vraag mij dus af: waarom wijkt Nederland af van de internationale consensus en wat zijn de gevolgen daarvan voor ons land?

In de VS en Australië zijn door Rusland aangespannen rechtszaken reeds stilgelegd, omdat het land weigert essentiële informatie te overhandigen. In een groot aantal andere landen, waaronder Frankrijk, Tsjechië en Griekenland, verloor Rusland procedures bij merkenbureaus of rechtbanken. Recentelijk was er nog een Russische nederlaag in Oostenrijk, waarbij het gerechtshof op ongekend kritische wijze de vloer aanveegde met het Nederlandse (tussen)vonnis. Oproepen door de Nederlandse advocaat van Spirits International dat het zich onmogelijk kan verdedigen aangezien er essentiële informatie wordt achtergehouden door de wederpartij, worden door de Nederlandse rechter vooralsnog volstrekt genegeerd.

Het doet mij denken aan de spraakmakende Rosneft-zaak van slechts een paar jaar geleden. Rusland vocht op Nederlandse bodem een juridisch gevecht uit met de aandeelhouders van het failliete Russische oliebedrijf Yukos. Los van de vraag of het wenselijk is dat Rusland keer op keer zijn juridisch gelijk probeert te halen binnen onze landsgrenzen, legde de Financial Times pijnlijk bloot hoe de Nederlandse rechter zich heeft laten foppen en zijn vonnis baseerde op onjuiste documenten.

Onze rechtbanken zouden er, gezien alles wat wij weten over Rusland, goed aan doen om de juridische claims van Rusland met een flinke korrel zout te nemen en er op z’n minst basaal kritisch tegenover moeten staan. De vraag is echter of dit gebeurt. De rechtbank van Den Haag acht zich ook nog eens bevoegd om te oordelen over een tweede rechtszaak waarin Rusland vraagt om een uitspraak over de wodka-merkenrechten in dertien andere Europese landen. Dit tart iedere logica: mij is geen zaak bekend waar een rechtbank in Nederland zich zo klakkeloos mengde in discussies over merken in andere jurisdicties. In Oostenrijk hadden ze trouwens ook weinig goede woorden over voor het niet toepassen van de verjaringstermijn op de Russische vordering door Nederlandse rechters.

De mogelijke consequenties van dit alles zijn makkelijk te schetsen. Het risico bestaat dat ons rechtssysteem als naïef wordt gezien en niet in staat om oneigenlijk gebruik te doorzien. Sterker nog, we blijken in Nederland ook nog eens bereid om de Russische claims naar andere landen te exporteren. Daarmee brengen wij ons aanzien bij en onze diplomatieke betrekkingen met bevriende landen onnodig schade toe. Het Nederlandse merkenrecht krijgt daarnaast een flinke knauw en het Nederlands vestigingsklimaat holt achteruit wanneer we bedrijven die rechtmatig in Nederland zijn gevestigd, geen bescherming bieden. En er bestaat ook een kans op een zekere magneetwerking, wanneer Rusland doorkrijgt dat er in Nederland wat te halen valt.

Toegegeven, er is ook een klein aantal landen waar Rusland wel winst heeft geboekt, zoals Noord-Korea, Venezuela, Wit-Rusland en Azerbeidzjan. Nederland zal moeten kiezen: horen wij in dit rijtje thuis, of worden wij liever vergeleken met Australië, Oostenrijk, de VS en andere democratieën? Gelukkig is er nog tijd voor de Nederlandse rechtspraak om de rug te rechten en het signaal af te geven dat onze rechtbanken niet ontvankelijk zijn voor mistig en ondoorzichtig spel door buitenlandse mogendheden. Laat hoor en wederhoor op een serieuze manier in Nederland het uitgangspunt blijven en leg de bewijslast voor elk van de procederende partijen even hoog.

Fred Teeven (VVD) is voormalig staatssecretaris voor Veiligheid en Justitie. 

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.