Reagan was een leider in een makkelijkere wereld dan die van nu

De afgelopen weken heb ik het fascinerende boek Reagan in Reykjavik: de 48 uur waarin de Koude Oorlog werd beëindigd van Ken Adelman gelezen. Adelman was hoofd van het Amerikaanse Bureau voor Wapenbeheersing en Ontwapening en vergezelde Reagan als adviseur tijdens de topontmoeting met Sovjet-president Gorbatsjov in IJsland in 1986. Met behulp van enkele onlangs vrijgegeven documenten werpt Adelman meer licht op de buitengewone ontmoeting tussen beide leiders die de aanzet vormde tot een drastische reductie in kernwapens.

Uit zijn boek valt veel te leren over Reagan als leider. Reagan maakt vooral indruk omdat hij al veel eerder dan zijn inlichtingendiensten begreep dat Gorbatsjov een totaal ander type Sovjet-leider was, een man met wie hij geschiedenis kon schrijven. Dat maakte veel verschil.

Tegenwoordig hoor je conservatieven vaak zeggen: 'Was Obama maar net zo'n leider als Reagan.' Ik laat het aan de geschiedkundigen over om over heel veel jaren uit te maken wie een betere president is geweest, maar voor mij is de volgende overweging belangrijk: Reagan was een leider in een wereld die op veel cruciale terreinen veel eenvoudiger was dan die waarmee Obama te maken heeft.

De allesbepalende strijd in de tijd van Reagan was de Koude Oorlog met de Sovjet-Unie van Gorbatsjov. Obama staat voor geheel andere uitdagingen.

Dat zit zo. De allesbepalende strijd in de tijd van Reagan was de Koude Oorlog en hét kenmerk van die Koude Oorlog was dat het een strijd was tussen twee verschillende systemen, namelijk het communisme tegen het democratisch kapitalisme. Beide systemen waren echter gericht op het scheppen van orde; ze ondersteunden zwakke staten over de hele wereld in militair en economisch opzicht om ze zo aan hun kant te krijgen in die Koude Oorlog.

Obama's wereld ziet er heel anders uit. Die raakt steeds meer verdeeld in regio's waar orde heerst en regio's waar wanorde heerst; een wereld waarin niemand de telefoon opneemt en waar de strijd niet gaat tussen twee georganiseerde grootmachten maar tussen een grootmacht en heel veel zeer mondige, boze mannen. Op 11 september 2001 werden we aangevallen en hard geraakt door een persoon: Osama bin Laden, en zijn supermondige bende.

Het belangrijkste onderscheid is dat Reagans grootste rivaal, Gorbatsjov, in 1990 de Nobelprijs voor de vrede kreeg voor iets wat hij eigenlijk nooit had willen doen: het vreedzaam opgeven van Oost-Europa.

In het Midden-Oosten, dat zoveel van Obama's energie opslokt, hebben de mensen wel de muren de systemen neergehaald, maar daarachter zat geen onderdrukte beschaving die de ervaringen, gewoontes en ambities kende van democratie en vrije markten. Wat tevoorschijn kwam, was een giftige mix van islamisme, stammenstrijd, sektarisme en een onrijp verlangen naar democratie.

Voor Reagan was de uitdaging een muur neer te halen, waarna hij het vredesdividend kon innen door de zaken op hun beloop te laten. Voor Obama is de uitdaging dat aan de andere kant van de muur die de Arabieren hebben neergehaald het grootste opbouwproject ter wereld ligt, en een beschaving die verdeeld en getraumatiseerd is en vaak vijandig staat tegenover westerse waarden en instituties. Daar ligt een gigantisch karwei, waarbij alleen die bevolkingen zelf het voortouw kunnen nemen.

De enige keer dat Reagan te maken had met een miniversie van Obama's uitdaging was in Libanon. Nadat Israël daar de Palestijnse ministaat had ontmanteld, hoopte Reagan dat er vanzelf een democratisch systeem zou ontstaan, met hoogstens een beetje Amerikaanse militaire hulp. Toen echter in 1983 in Beiroet 241 van die militairen werden opgeblazen, besefte Reagan dat de beschaving daar bestond uit een mengeling van islamisten, sektarische christenen, Syriërs, sjiitische milities, Palestijnse vluchtelingen en democraten. Er was veel meer nodig dan alleen een beetje wachtlopen. Dit vroeg om het opbouwen van een natie. En wat deed Reagan? Hij ging ervandoor.

Ik was erbij om de laatste Amerikaanse mariniers uit te zwaaien op het strand van Beiroet.

Natuurlijk wordt Obama op het terrein van het buitenlandbeleid met Reagan vergeleken, maar vergelijk dan ook de context van toen en nu. Dat verschil verklaart veel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden