Weblog

'Reactie van Nederland: Russische roulette of tit-for-tat?'

Gedragswetenschappers lusten wel pap van het conflict tussen Nederland en Rusland, schrijft evolutionair psycholoog en hoogleraar Mark van Vugt. Het is namelijk een klassiek voorbeeld van Tit-for-Tat, een strategie die kan leiden tot wederzijdse samenwerking maar ook tot een langslepend conflict.

Begin april: Rutte en Poetin heffen het glas tijdens een diner.Beeld anp

In den beginne was er de inbeslagname van het Greenpeace schip Arctic Sunrise en de arrestatie van enkele Nederlandse bemanningsleden door de Russische autoriteiten. Dit werd gevolgd door de arrestatie van de tweede man van de Russische ambassade in Den Haag. Daarna werd de tweede man van de Nederlandse ambassade in Moskou mishandeld. Vervolgens was er de mysterieuze inbraak in het pand van de Russische ambassade te Den Haag. En de laatste ontwikkeling: Nederland stapt naar het Zeerrechttribunaal om de Greenpeace-bemanning vrij te krijgen.

Wat is de volgende stap in de interland Rusland-Nederland die nu al een maand duurt?

Tit-for-Tat
Gedragswetenschappers lusten er wel pap van want dit conflict is een klassiek voorbeeld van Tit-for-Tat, een strategie die kan leiden tot wederzijdse samenwerking maar ook tot een langslepend conflict. Tit-for-Tat werd populair in wetenschappelijke kringen dankzij de Amerikaanse politicoloog Robert Axelrod die in 1980 een toernooi hield waarbij verschillende computerstrategieën het tegen elkaar opnamen bij het oplossen van het Prisoner's Dilemma.

Dat is een klassiek speltheoretisch probleem waarbij twee partijen met elkaar kunnen samenwerken of concurreren om punten te verdienen. Ze verdienen uiteindelijk het meeste door samen te werken. Maar er is één addertje onder het gras: als de een wil samenwerken dan kan de andere partij juist meer punten verdienen door te gaan vechten. Uiteindelijk kan dat leiden tot wederzijds conflict. Axelrod wilde zien welke strategie nu de meeste punten opleverde als partijen het Prisoner's Dilemma meerder malen tegen elkaar speelden.

Wetenschappers konden hun favoriete strategie insturen. Inzendingen varieerden van 'nasty' strategieën (altijd vechten ongeacht wat de ander doet) tot 'nice' (altijd samenwerken). Uiteindelijk bleek Tit-for-tat (TFT) de winnende oplossing. Wat doet TFT? Het begint altijd met een poging tot samenwerking met de andere partij en vervolgens kopieert hij precies wat de andere partij doet. Als de andere partij ook van goede wil is dan volgt er samenwerking. Maar als de andere partij wil vechten dan vecht TFT terug. Deze strategie wordt ook wel omschreven als 'nice but firm' en het is een veelgebruikte tactiek in de wereld van het zakenleven en, zoals we nu zien, de internationale politiek. Ook huwelijkspartners zijn er zeer bedreven in: 'Als jij nu de kleren naar de stomerij brengt dan breng ik Ole straks naar hockey, anders breng je hem zelf maar'.

Onverbiddelijk
Er kleven echter ook enkele nadelen aan Tit-for-Tat. Het eerste probleem is dat deze strategie onverbiddelijk is. Het houdt geen rekening met onvoorziene omstandigheden ('noise' volgens de wetenschappelijke literatuur). De stomerij kan bijvoorbeeld net die middag gesloten zijn. Of: de inbraak in het Russische pand in Den Haag is puur toeval en heeft niets met het internationale geschil van doen.

Maar zo wordt het niet door de andere partij gezien, en die is dan meteen onverbiddelijk: 'Nu gaan we die mensen van Greenpeace veroordelen.' Een ander probleem is dat een individu dankzij TFT nog wel tot samenwerking kan besluiten. Maar als twee groepen tegenover elkaar staan leidt dat vaak tot escalatie. De menselijke natuur is tribalistisch en het wij-zij denken zit ingebakken in onze genen.

Onderzoek laat zien dat als twee groepen het Prisoner's Dilemma spelen ze vrijwel altijd met elkaar gaan vechten, want er is onvoldoende vertrouwen in de goede intenties van de andere groep. Kortom: wij gaan ervan uit dat de Rus als individu nog wel te vertrouwen is maar we vertrouwen Rusland niet!

Persoonlijk gesprek
Daar ligt dan ook gelijk een mogelijke oplossing van het Russisch-Nederlandse conflict. Als de twee leiders van de landen nu eens in een persoonlijk gesprek de zaak met elkaar doornemen dan de-escaleert het conflict en ontstaat er ruimte voor samenwerking. Maar wie zet dan de eerste stap? Uiteindelijk is dat volgens onderzoek de partij die het meest baat heeft bij samenwerking en dat zou in dit geval, vanwege de handelsbelangen, wel eens Nederland kunnen zijn. Zo heeft Rutte al de telefoon gepakt om persoonlijk met Poetin te bellen en gaan onze koning en koningin waarschijnlijk ook straks gewoon naar Rusland in het kader van Rusland-Nederland Jaar.

Daarmee gebruikt Rutte een strategie die volgens de wetenschap uiteindelijk nog meer punten oplevert dan Tit-for-Tat: 'Als we samen aan het vechten zijn dan doe ik unilateraal een poging tot samenwerking.' De ironie is dat die strategie PAVLOV heet, vernoemd naar de beroemde Russische gedragswetenschapper met zijn al even fameuze hond.

Mark van Vugt (1967) is evolutionair psycholoog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Vonk, het zaterdagse achtergrond- en opiniekatern van de Volkskrant, blogt hij geregeld over de 'vreemde, buitenissige en saillante aspecten van menselijk gedrag'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden