Column Daniela Hooghiemstra

Rattenvangers zoals de Italiaanse Silvio Berlusconi kennen we in de Nederlandse politiek niet

De begin deze maand in Nederland uitgebrachte film Loro van Paolo Sorrentino gaat over de Italiaanse politicus Silvio Berlusconi, maar is ook een sublieme schets van het klassieke karakter van de rattenvanger.

De gebroeders Grimm introduceerden dit personage ooit met hun sprookje over een fluitspeler, die de stad Hamelen in de dertiende eeuw bevrijdde van een rattenplaag. Nadat hij de ratten fluitend de rivier de Wezer ingelokt had, weigerde de burgemeester hem voor zijn diensten te betalen, waarop hij uit wraak met zijn fluit ook alle kinderen de stad uitlokte.

De rattenvanger verleidt terwijl hij niet het goede voor heeft, alhoewel je over dat laatste kunt twisten en hij (ja, de rattenvanger is doorgaans een man) dus fascineert.

De rattenvanger kent veel verschijningen. Zo kan hij door eenvoudigweg te praten, mensen ertoe bewegen om geld aan hem te geven. Zijn doel mag in dat geval duidelijk zijn, de manier waarop hij het bereikt, grenst aan magie. Sla de afleveringen van Tros Opgelicht?! er maar op na, of maak eens mee hoe je, zoals ik, door een wildvreemde wordt aangesproken op een verlaten parkeerterrein en dan zomaar ineens 150 euro neer telt voor een set waardeloze keukenmessen.

De rattenvanger brengt een illusie aan de man, maar onduidelijk is welke. In de film The Wolf of Wall Street heeft beurszwendelaar Mark Hanna er een naam voor: ‘fugayzi’. Niet bestaande materie. Of, zoals hij het zelf omschrijft: ‘It’s a whazy, it’s a woozie, it’s fairy dust, it doesn’t exist, it’s never landed, it is no matter, it’s not on the elemental chart, it’s not fucking real.

‘U bent een oplichter, het spijt me,’ excuseert een vrouw zich in de film tegenover het Berlusconi- personage. Die verontschuldiging vond ik passend. Een rattenvanger is niet zomaar een oplichter, hij voorziet in een behoefte. In de liefde kom je hem ook weleens tegen.

Op de lange termijn koop je niets voor zijn fugayzi, maar als je het als louter bedrog kwalificeert, doe je het unieke talent om niets op alles te laten lijken tekort, en vergeet je bovendien hoe groot de inzet is, die daar van de kant van de rattenvanger bij komt kijken. Sorrentino laat ook zien hoe dapper de rattenvanger is in het dragen van de eenzaamheid die hij over zichzelf afroept.

Sinds erfopvolging uit het bestuur verdwenen is, biedt ook de politiek kansen voor rattenvangers. Het doel is dan niet alleen de verovering van geld of vrouwen, maar die van een heel volk. De kunst is dezelfde: met overgave een droom verkopen, maar de kaarten intussen voor de borst houden, zodat de vraag wat daarin staat – en of die kaarten überhaupt bestaan – altijd open blijft.

Italië lijkt niet bang voor onbekende bestemmingen. Waar Adolf Hitler zijn plannen met Europa al in 1924 op schrift stelde, werd de agenda van Benito Mussolini tot op heden niet ontvouwd. Van Berlusconi weet nog steeds niemand of hij nu zaken doet of politicus is. Umberto Bossi voerde een strijd voor het land Padua, dat niet bestaat. Waar de tegenwoordig als blogger werkzame komiek/politicus/actievoerder Beppe Grillo van regeringspartij Cinque Stelle Italië mee naartoe wil nemen, weet nog niemand.

Van deze macht van de verbeelding ken ik in de Nederlandse politiek geen voorbeelden. Hans van Mierlo had de aanleg, maar uiteindelijk niet de wil, Wim Kok dankte zijn aanhang aan het feit dat hij alles behalve een rattenvanger was en Hans Wiegel werd er pas één toen hij al uit de politiek vertrokken was,

Mark Rutte schetst niet genoeg vergezichten om een rattenvanger te kunnen zijn, Geert Wilders wil teveel concrete dingen die hij onvoldoende geheim houdt en bij Thierry Baudet gaat de verbeelding op de loop met hem zelf, wat bij rattenvangers niet de bedoeling is.

Mocht zich in Nederland toch nog eens een rattenvanger aandienen, dan zullen de kiezers vermoedelijk niet meewerken. Dan zeuren zij net zo lang aan zijn hoofd over de dividendbelasting, Zwarte Piet en de koopkrachtplaatjes, tot hij zijn fluit huilend in de Wezer gooit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden