Opinie Gezondheidszorg

Ratio loopt stuk op onze complexe systemen

Als rationele oplossingen niet voorhanden zijn, zoeken we traditiegetrouw ons heil in rituelen, stelt psychiater Esther van Fenema. 

Belangstellenden tijdens een manifestatie om de zorgverleners van het MC Zuiderzee ziekenhuis een hart onder de riem steken. Beeld ANP

Het MC Zuiderzeeziekenhuis in Lelystad werd laatst letterlijk omarmd door duizenden mensen met als doel de verregaande sluitingsplannen tegen te gaan. Een zinvolle manier om een potentieel levens­bedreigende situatie aan te pakken, of een ritueel om de aloude angst voor controleverlies te bezweren?

Volgens burgemeester Adema was deze manifestatie bedoeld om ‘als ­samenleving ons gevoel te uiten’, ‘de zorgverleners een hart onder de riem te steken’ en ‘te laten horen dat Lelystad en omgeving een volwaardig ­ziekenhuis verdienen, met spoed­eisende hulp, met bedden voor de nacht en met acute verloskunde’.

Hiermee appelleert Adema aan een zeer primitieve behoefte die nog steeds in ons schuilt. Door middel van de regendans je gevoelens delen, laten zien dat je betrokken bent en het gevoel hebben dat je alles hebt ­gedaan wat binnen je macht ligt om iets aan een situatie te doen die feitelijk buiten je macht ligt.

We verdragen machteloosheid slecht en het helpt als we de oorzaak van een probleem kennen, zodat we handelingsperspectief ervaren en zaken kunnen oplossen. Oorzaak en gevolg aan elkaar knopen is echter niet meer zo eenvoudig, omdat onze samenleving zich toenemend gedraagt als een complex systeem met nieuwe verbanden en wetmatigheden.

In de ggz laten de toenemende wachttijden zien dat we nog niet goed in staat zijn om met complexe systemen om te gaan. Talloze onzinnige rapporten en taskforces moeten als moderne vijgenbladeren verhullen dat eigenlijk niemand de problematiek begrijpt, laat staan er iets aan kan doen. Om vervolgens urenlang op een paal in het Markermeer te gaan zitten in de hoop dat de wachttijden verdwijnen, is een vorm van magisch handelen om de machteloosheid te bezweren.

Problemen van nu ontstaan door diverse oorzaken, vaak op verschillende niveaus. Een snel wisselende context en (perverse) belangen die ook nog eens fluctueren in tijd en ernst én de interacties tussen al deze parameters maken oorzaak-gevolg­relaties haast ondoorgrondelijk voor de gemiddelde Nederlandse burger.

Ook de gevolgen van onze handelingen of gedrag zijn in de huidige complexe systemen veel minder voelbaar geworden. Als je een beroerde leefstijl hebt en veel medische kosten maakt, dan betalen onbekenden de facto jouw ziekenhuisrekeningen. Een ceo die een klant aan de andere kant van de wereld belazert, hoeft niet meer te vrezen voor de wekelijkse confrontatie in de kerk, zoals vóór de globalisering vanzelfsprekender was.

Vooral in de zorgsector wordt het steeds moeilijker zicht te krijgen op de oorzaken van de voortschrijdende Verelendung. Over de achtergrond van het faillissement van het Slotervaartziekenhuis circuleren inmiddels zoveel versies dat zelfs mijn best ingevoerde collega’s een troebele blik in de ogen krijgen bij dit onderwerp.

Controlegebrek is een akelig gevoel, waar we graag zo snel mogelijk vanaf willen. Als rationele inzichten en oplossingen niet voorhanden zijn of onvoldoende soelaas bieden, dan zoeken we traditiegetrouw ons heil in symbolen en rituelen.

Toen de Israëlieten ruim 3000 jaar geleden geen toegang hadden tot de stad Jericho, liepen ze onder aanvoering van Jozua en een aantal priesters zeven maal rond de stad, waarna de muren onder bazuingeschal instortten en de stad kon worden ingenomen. Een mindset die uitstekend past bij een samenleving gegrondvest in religieuze overtuigingen, maar niet bij ons verlichtingsdenken.

Als kind leer je hoe oorzaak en gevolg samenhangen. Als je een glas op de grond gooit dan breekt het en moet je de scherven opruimen.

Daarna wordt het leven steeds complexer en leer je dat te weinig huiswerk maken tot slechte schoolprestaties leidt en onhebbelijk gedrag soms tot een relatiebreuk.

Wij hebben als samenleving te ­maken met systemen die inmiddels zó complex zijn geworden dat we de grip dreigen te verliezen. Vanuit angst en onzekerheid gaan we de controle als vanouds weer zoeken in ­magisch handelen.

Een ziekenhuis omarmen en paalzitten in het Markermeer is tot daaraan toe, maar laten we ervoor waken dat we in de toekomst niet te veel mensenoffers gaan brengen om de beleidsmakers, pardon Opperwezens, gunstig te stemmen.

Esther van Fenema is psychiater

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.