Racismedebat moet niet gaan over schuld en onschuld, maar over verloren potentie

Beeld de Volkskrant

In haar boek Witte onschuld - Paradoxen van kolonialisme en ras, dat niet geheel gespeend van opportunisme door de uitgever daags voor de intocht van Sinterklaas op de markt werd gebracht - probeert Gloria Wekker de alomtegenwoordigheid van racisme in de Nederlandse samenleving aan te tonen.

Haar werk bouwt voort op het werk van Philomena Essed die in de jaren 80 flinke opschudding veroorzaakte met haar boek Alledaags racisme, waarin ze de ervaringen van Surinaamse vrouwen in Nederland optekende.

Het eerste voorbeeld dat Wekker aanvoert in haar boek bewijst meteen hoe problematisch de term racisme is. Bij een speeltuin in Amsterdam valt een kind van de schommel. De eerste die komt toegesneld is een witte vrouw. Het kind dat huilt is ook wit.

Als een zwarte vrouw komt aansnellen roept de witte vrouw 'haal haar moeder', denkende dat de gekleurde vrouw de oppas is. Maar de vrouw in kwestie blijkt de moeder van het kind dat is gevallen. Door een speling van de natuur heeft haar kind een veel lichtere huidskleur dan zijzelf. Wie hier, zoals Wekker, een bewijs van racisme in ziet, doet aan begripsvervuiling.

Hoogleraar en auteur Gloria Wekker Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Racisme in zijn meest rauwe vorm is het geloof dat ras bepalend is voor iemands eigenschappen en kwaliteiten en dat een ras superieur is aan andere rassen. Zeg maar de werkhypothese van Forum voor Democratie.

Bij een mildere vorm van racisme gaat het om raciale vooroordelen. De gekleurde vrouw in het voorbeeld van Wekker is gekwetst omdat de witte vrouw voetstoots aanneemt dat ze de oppas van het kind is. Van een vooroordeel is echter alleen sprake als je mening berust op gebrek aan kennis. Daar is dit geen goed voorbeeld van. De vrouw geeft immers zelf aan dat de lichte huidskleur van haar kind een speling van de natuur is.

Zelf schamperde ik vorige week dat de koningin van Dokkum, Jenny Douwes, natuurlijk tijd had om de wegblokkade te organiseren omdat ze deeltijd werkte. Niets blijkt minder waar.

Douwes is onderneemster in een mannenwereld, zo schrijft ze op haar Twitterpagina. Ze runt een bedrijf in hoogwerkers en vorkheftrucks. Een powervrouw, aldus The Post Online. Toch is de aanname van mij geen geĆÆnternaliseerde vrouwenhaat maar het gevolg van een al te goede bekendheid met de statistieken. Die geven aan dat Nederlandse vrouwen met een gemiddelde werkweek van 24 uur wereldkampioen deeltijdwerk zijn.

Het meest pijnlijke voorbeeld van racisme kwam van officier van justitie Roy Nanhkoesingh in een interview met deze krant. Daarin vertelde hij hoe hij keurig gekleed en gekapt met zijn koffer in de hand de rechtszaal binnenliep waarop de nieuwe politierechter hem vriendelijk verzocht de zaal te verlaten. Ze zag hem voor verdachte aan.

Officier van Justitie Roy Nanhkoesingh Beeld Linelle Deunk

Het is natuurlijk extra pijnlijk omdat Vrouwe Justitia geacht wordt blind te zijn. Het ligt voor de hand dat de rechter in kwestie gekleurde Nederlanders zwaarder straft. Bij een witte verdachte zal ze er eerder van uitgaan dat het vergrijp een incident betrof terwijl ze bij een gekleurde verdachte eerder een structureel probleem zal vermoeden.

Mensen zijn wandelende algoritmes. Omdat gender en etniciteit makkelijk waarneembaar zijn, zijn we geneigd mensen langs die assen in te delen. Het probleem is dat we met onze ingebouwde aannames de sociale ongelijkheden in stand houden. Of, zoals Marjan Slob het in haar column 'Minpuntje' in deze krant fraai omschreef, algoritmes drukken je terug in wie je was. Je bent een optelsom van je geschiedenis. We zien wel het verleden maar niet de potentie.

Een werkgever die minder investeert in vrouwelijke werknemers heeft daar op zichzelf een objectieve reden voor. De kans is immers groot dat de vrouwelijke werknemer uiteindelijk aanzienlijk minder uren werkt dan haar mannelijke collega's en de werkgever een deel van zijn investering in rook op ziet gaan. Maar de werkgever werkt die uitkomst ook in de hand door minder in vrouwelijke werknemers te investeren of ze lager in te schalen.

Het gevolg is dat Nederland het potentieel van zo'n 60 procent van de bevolking, namelijk alles wat vrouw is en/of kleur heeft, onderbenut laat. Dat is een probleem, los van de vraag of je in alle gevallen wel kunt spreken in termen van schuld en onschuld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.