Pussy Riots Nadja Tolokonnikova: 'humor maakt je leven beter, ook in de gevangenis'

Ze zat anderhalf jaar in een strafkamp vanwege de anarchistische optredens van haar punkband Pussy Riot. Nu heeft Nadja Tolokonnikova een boek geschreven waarmee iedereen een revolutie kan beginnen.

Nadja Tolokonnikova. Beeld Valentina Vos

Van de eerste illegale optredens van Pussy Riot herinnert Nadja Tolokonnikova (27) zich vooral de 'haast kapitalistische werkethiek'. De vrouwen van de feministische anti-Poetinpunkband verschenen vanaf 2011 in felgekleurde jurken en met gele en roze bivakmutsen op hun hoofd op metrostations in Moskou. Ze hesen zich met gitaren, microfoons en versterkers op trolleybussen en zongen:

Trek de straatstenen eruit, trek ze eruit, trek ze eruit! / (...) / Het is nooit te laat om een dominante vrouw te worden / De knuppels worden geheven, het schreeuwen wordt luider / Verwarm je arm- en beenspieren / Een smeris likt tussen je benen / Trek de straatstenen eruit, trek ze eruit!

Tolokonnikova: 'We werden elke keer vrijwel meteen gearresteerd. Na een tijdje wisten we dat ze ons vier of vijf uur vast zouden zetten op het politiebureau. Daarom deden we ons eerste optreden, heel calvinistisch, zo vroeg mogelijk in de ochtend, zodat we nog het tweede gedeelte van de dag hadden voor een nieuw optreden. Omdat we op het bureau niks te eten of te drinken kregen, namen we een brood mee en een fles water; meestal jatten we dat uit de supermarkt, want we hadden helemaal geen geld. Zo gauw ze ons vrijlieten, begon de tweede ronde.'

Tolokonnikova was vorige week in Amsterdam voor de promotie van de Nederlandse vertaling van haar boek Zo begin je een revolutie. In het boek, dat in NRC Handelsblad werd omschreven als 'ijzersterk en opruiend', geeft de Russische in korte hoofdstukken instructies over in verzet komen tegen autoriteiten. Ook beschrijft ze haar eigen, veelbewogen leven.

Nooit meer zenuwachtig

'Bij een punkoptreden van Pussy Riot in de metro in Moskou moet je aan zoveel dingen tegelijk denken: je moet alle apparatuur meesjouwen en je draagt rare gekleurde panty's, terwijl je eruit probeert te zien als een normaal iemand. Dan moet je in je outfit op een metrostel klimmen zonder je nek te breken en een nummer zingen, in de hooguit twee minuten die je hebt voordat de politie er is. Je hebt geen tijd je zorgen te maken over het feit dat je voor een publiek gaat optreden. Als ik nu ergens moet spreken of zingen en mensen vragen of ik zenuwachtig ben, dan denk ik: nee! Ik maak me heus wel eens zorgen, over waarom Donald Trump president is geworden, bijvoorbeeld, maar niet als ik een liedje moet zingen.'

De Moskouse student filosofie maakte vanaf 2006 deel uit van een politiek kunstcollectief en begon daarna Pussy Riot, een vrouwenpunkgroep die zich verzet tegen het regime van Vladimir Poetin. Met twee andere activisten van Pussy Riot werd ze in 2012, na een veertig seconden durend punkconcert in de Christus-Verlosserkathedraal in Moskou ('Moeder van God, jaag Poetin weg'), veroordeeld tot twee jaar strafkamp. Ze zat uiteindelijk anderhalf jaar vast, in slechte omstandigheden. Het proces kreeg wereldwijd veel aandacht en Tolokonnikova werd een internationale bekendheid.

In je boek schrijf je: 'Er is maar één goede vraag die je aan Pussy Riot kunt stellen: wat zijn jullie verdomme aan het doen, dames? Waarom zitten jullie niet gewoon op een bank bier te drinken?'

(Tekst gaat verder onder de video.)

(Lacht) 'Ik houd niet van bier en ik houd niet van banken. Geef mij maar een bed, daar kun je in slapen of andere leuke dingen in doen. Waarom zou je op de bank zitten? Sta op en ga iets doen! Ik geef de schuld aan mijn ouders. Mijn vader was actief tijdens de perestrojka, maar raakte teleurgesteld in de Russische politiek toen ex-KGB'er Poetin aan de macht kwam. Hij was niet meer openlijk politiek activist, maar dacht veel over politiek na en deelde die kennis met mij. Mijn moeder sprak liever niet met me over politieke kwesties, want ze kent me goed en wist dat dat gevolgen zou kunnen hebben. Mijn ouders gingen uit elkaar toen ik 5 was. Mijn vader woont deels in Moskou, deels in Siberië, mijn moeder woont in Siberië. Dus ik heb alle kanten van Rusland gezien.'

Op je 10de was je al feminist. Hoe kwam je aan dat idee?

'Mijn hele leven al ben ik een enorme nerd, ik hoorde bij de besten van de klas. Nou ja, eigenlijk was ik de beste. Ik herinner me dat mijn natuurkundelerares zei: Nadja is zo slim, als ze later groot is, wordt ze vast de vrouw van de president. Ik was zo boos en verdrietig. Ik zal dus geen president worden, maar zijn vróúw?

'Het werd mij snel duidelijk dat vrouwen onderschat worden in de Russische maatschappij. In de geschiedenis leken alleen mannen ertoe te doen. Maar om me heen zag ik allemaal sterke vrouwen, zoals mijn eigen moeder, want die is strong as hell. Wat ging er mis? Mijn moeder gaf me een boek over feminisme. Ze noemde zichzelf geen feminist, trouwens. Sterke, onafhankelijke Russische vrouwen vermijden dit woord. Ik las dat boek, een liberaal, feministisch werk van Maria Arbatova, een Russische schrijfster uit de jaren negentig. Zij bracht het concept feminisme in mijn bestaan en ik vond het geweldig.'

Wanneer besloot je actie te gaan voeren?

'In 2006 begonnen mijn vrienden en ik met ons kunstcollectief Vojna, dat oorlog betekent. Maar na een paar jaar kreeg ik door dat als je een collectief vormt met mannen, iedereen op mysterieuze wijze denkt dat die mannen ook de leiding hebben en dat de vrouwen er alleen maar zijn om, nou ja, koffie te brengen. Ik respecteerde de mannen met wie ik werkte, maar als we met een journalist praatten, werden de mannen altijd aangesproken als de leiders. En wat ik een groter probleem vond: die mannen vonden dat heerlijk! En als ik mijn hand zou opsteken en zou zeggen: hij is niet de leider, we zijn gelijken, zou ik hysterisch worden genoemd. Want dat gebeurt met vrouwen: als ze proberen te vertellen dat iets anders zit, zijn ze een heks, of hysterisch.'

Kwam hierdoor een einde aan het kunstcollectief?

'We hadden een getalenteerde kunstenaar in onze groep, heel getalenteerd, maar ook heel misogyn. Hij zei vreselijke dingen als: vrouwen kunnen geen kunst maken. De enige vrouw die dat wel kon, volgens hem, was Leni Riefenstahl (lacht hard). In het begin bestond het collectief uit twee stellen, mijn man Pjotr Verzilov en ik, en deze kunstenaar met zijn vrouw. Hij behandelde haar nooit als gelijke. Ik wilde daar niks meer mee te maken hebben, dus we stopten.'

Wilde je daarom alleen maar vrouwen in Pussy Riot?

'We presenteerden ons als een vrouwenband, maar voor de duidelijkheid: we zijn nooit een band geweest, en we zijn nooit met alleen vrouwen geweest, want veel mannen hielpen ons achter de schermen. Maar ook met Pussy Riot stuitten we op deze kwesties. Toen we in de gevangenis terechtkwamen, sprak mijn man Pjotr zich daarover uit in de media. Hij is een lieverd, maar wat gebeurde: mensen dachten dat hij de manager was, of ze noemden hem de geniale producent van Pussy Riot. Ik belde hem op uit de gevangenis en zei: 'Eh, Pjotr, dank voor je steun, maar wil je niet een verklaring afleggen over hoe het echt zit?''

Deed hij dat?

'Nee. Ik moest een open brief sturen om uit te leggen dat wij vrouwen Pussy Riot hadden opgericht. Misschien verdiende hij dat niet, maar ik was zo kwaad over al die genderongelijkheid.'

Waar komt de naam Pussy Riot vandaan?

'Het komt van de Engelse, feministische Riot grrrl-beweging uit de jaren negentig. Medeoprichter Katja Samoetsevitsj en ik zijn grote fans van Riot grrrl. We wilden iets soortgelijks doen in Rusland, en besloten: grrrl wordt pussy. Er zijn mensen die zeggen dat Rusland zijn eigen geschiedenis heeft, los van westerse landen. Ik denk dat de Russische kunstenaars in de 19de en 20ste eeuw juist werden beïnvloed door wat er in het Westen gebeurde. Sterker nog: er was een dialoog. Voor mij was het heel natuurlijk om de band een Engelse naam te geven.'

'Ik houd juist van het oude Pussy Riot-werk, ik hou van punk-esthetiek.' Beeld Valentina Vos

Waarom de gekleurde jurken en bivakmutsen?

'Omdat ik een obsessie heb voor de kleurrijke kunstenaars Malevitsj en Kandinsky. Ik ben altijd al geïnspireerd geweest door de Russische avant-gardebeweging van de vroege jaren twintig. En toen kwam die fucking Sovjetunie. Ik voel me deel van, of beter gezegd: ik wíl graag deel uitmaken van die prachtige beweging van de avant-garde.'

Jullie arrestatie en het proces na het optreden in de kerk was wereldwijd in het nieuws. Had je dat in die tijd in de gaten?

'Mijn familie en mijn advocaten vertelden me dat. Ik vond het een wonder. Normaal gesproken maakt niemand zich druk over Russische politieke gevangenen.'

Heb je een verklaring voor de aandacht die jullie kregen?

'Onze ideologie en esthetiek zijn heel begrijpelijk voor een westers publiek. Dat komt ook door onze relatie met de Riot grrrl-beweging; in Amerika zijn ze dol op dit soort punkbands. En normaal gesproken denk je bij politieke gevangenen aan mannen van een jaar of 40. Mensen voelen sneller sympathie voor jonge vrouwen. Dus die steun had ook iets onfeministisch: mensen zien vrouwen als het zwakke geslacht.'

Zat dat je dwars?

'Nee. Ik vind dat we in het algemeen meer sympathie en solidariteit moeten voelen voor elkaar.'

In je boek beschrijf je de zware omstandigheden in de gevangenis, vooral in strafkamp nummer 14 in Mordovië, waar je dag en nacht politiebroeken moest naaien en rotte aardappelen kreeg voorgeschoteld. Hoe lukte het jou dat te doorstaan?

'Iedereen kan dat! Je wilt in leven blijven. Vrijwel iedereen die aan zijn gevangenisstraf begint, haalt ook het einde. Welke andere opties heb je? Zelfmoord plegen?'

Je ging in hongerstaking om betere omstandigheden af te dwingen voor jou en je medegevangenen.

'Stel je voor dat je in de gevangenis zit, zoals ik, en je hebt advocaten en je krijgt veel media-aandacht. Om je heen gaan mensen dood. Dat geeft je een extreem onprettig gevoel. Dus dan beslis je: ik ga niet eten en ik ga proberen iets te veranderen voor die mensen. Dat is eigenlijk heel fijn. Het is prettiger in hongerstaking te gaan dan niks te doen en je een klootzak te voelen die geen zin heeft anderen te helpen.'

Waarom dacht je dat je iets kon veranderen? Omdat de wereld meekeek?

'Dat mensen meekeken, gaf me wel een soort macht die andere gevangenen niet hadden, en het beschermde me tot een bepaalde hoogte. Maar uiteindelijk zat ik achter gesloten deuren, met bewakers die eerder gevangenen hadden vermoord. Maar nogmaals, je voelt je lekker als je moreel in je gelijk staat.'

Ik weet niet of deze redenering voor iedereen opgaat.

'Misschien heb ik het uit de Russische literatuur. Dostojevski had zo veel kronkels in zijn hoofd: hoe doe ik het goed, wanneer ben ik een moreel persoon (lacht)? Het is vast iets Russisch.'

Je schrijft als tip voor wie een revolutie wil starten: het is makkelijk, wees niet bang.

'Ja! Zo is het. Dat gaat opnieuw over je moreel prettig voelen. Dat je begrijpt dat als je in actie komt ergens onder zult lijden, maar dat je daar ook iets voor terug krijgt. Vrijheid. Of eten. Je bent geen hamster, je begrijpt dat er langetermijndoelen zijn. Ik wil niet over tien jaar terugkijken en me afvragen: waarom deed ik niks? Dus op een bepaalde manier is het een rationele en egocentrische keuze.'

Je schrijft in je boek veel over humor. Bijvoorbeeld dat jullie bij de veroordeling de enigen waren die lachten in de rechtbank. Hoe belangrijk is humor bij wat je wilt bereiken?

'Het is een deel van mij. Dus: het is behoorlijk belangrijk' (lacht hard). Ik heb geen regels als het over humor gaat. Dat zou gek zijn. Maar het maakt je leven beter, ook in de gevangenis. Met mijn vriendinnen organiseerden we daar verzonnen feestdagen. Dan zeiden we (overhandigt koffielepel): 'Deze lepel is voor jou voor het nieuwe jaar.' En dat midden in juli. De humor en aandacht die je elkaar geeft zijn heel belangrijk en waardevol.

'Humor hangt samen met creativiteit. En als we ergens een gebrek aan hadden in de politiek van de afgelopen decennia, is het creativiteit. In Afrika bestaat het nog, daar gaan mensen naar rally's en zingen liedjes. In de westerse wereld heeft het ook bestaan, in de jaren zestig en zeventig, maar het is verdwenen. Creatieve mensen hebben zich afgekeerd van de politiek. Ik heb het gevoel dat mijn generatie, zelfs als ze politiek actief is, activisme ziet als iets saais. Maar ik vind: als je een fotograaf bent, of een kunstenaar, of stylist, waarom betrek je de politiek niet bij wat jij doet? Waarom breng je de lol niet terug? Wees opgewonden over politiek!'

Je hebt een dochter van bijna 9. Voed je haar op als een revolutionair?

'Ik heb een vaag vermoeden dat ze iets heel anders gaat worden dan ik, misschien wel een CEO. Ze is slim, ze kan de regels van het spel veranderen terwijl ze het aan het spelen is. Ze heeft alle vaardigheden om een succesvol kapitalist te worden.'

Zou je dat toestaan?

'Vraagt iemand mij iets? Het is haar leven. Maar ze is nog heel jong, natuurlijk.'

Maakt het feit dat je moeder bent je banger of juist vastberadener?

'Vastberadener. Een kind geeft je ook die langetermijnvisie, waar we het over hadden. Ik geef deze planeet aan haar door, dus ik moet nadenken over hoe die eruitziet.'

Nadat je uit de gevangenis bent gekomen, heb je de hele wereld over gereisd. Je hebt Hillary Clinton ontmoet, je hebt op het podium gestaan met Madonna, je hebt een rolletje gespeeld in de tv-serie House of Cards. Dat klinkt als een glamoureus bestaan.

'We zijn een organisatie begonnen, Zona Prava, om gevangenen in Rusland te helpen. Om zo'n organisatie van de grond te krijgen, moet je soms zelf een beetje corrupt zijn. Dan zaten we ineens bij mensenrechtendiners met garnalen en kreeft. Natuurlijk voel ik me dan niet op mijn gemak, maar het hoort bij het spel. Ik probeer er zo veel mogelijk van weg te blijven, maar ik vind ook: we moeten alles doen wat nodig is. Nou, bijna alles.'

(Tekst gaat verder onder de video.)

Zou je met Donald Trump dineren?

'Nee. We hebben zelfs geweigerd John McCain te ontmoeten. Ik vind McCain een interessant figuur en zou het geweldig vinden om hem te spreken, maar de Amerikaanse leftists zouden dat me nooit vergeven. En ik heb hen nodig. Ik houd van ze en ze zijn mijn vrienden.'

(Tekst gaat verder onder de video.)

Wat hoop je te bereiken in de nabije toekomst?

'Ik hoop dat we een alternatief kunnen vinden voor de huidige politieke ontwikkelingen, waarbij het lijkt of de rechtse populisten de wereld aan het overnemen zijn. We moeten iets nieuws verzinnen, iets anders dan het communisme of kapitalisme. De rechtse populisten hebben het over bestaande problemen van de neoliberale mondialisering, maar ze komen niet met oplossingen. Ze gebruiken de woede en angst van mensen om macht te krijgen. Donald Trump doet alsof hij een vriend is van de arbeiders, maar hij geeft geen fuck om ze. Waarom praten wij linkse mensen eigenlijk nooit met arbeiders? Wij wonen in onze hipsterbuurten in het centrum van Moskou of in Williamsburg, New York, en we gaan nooit naar andere plekken om met mensen te praten.'

Zou jij dat willen gaan doen?

'Ik ben veel over dit onderwerp aan het nadenken en ik schrijf erover. Ik hoop dat het een boek wordt. En ik maak politiek cabaret. We beginnen in New York. Het kan niet in Rusland, omdat het gevaarlijk is voor mensen om met mij samen te werken. Twee mensen zijn vorig jaar ontslagen in Moskou, omdat ze in een videoclip van mij zaten.'

De nieuwe clips van Pussy Riot zijn van een opvallend betere kwaliteit.

'Ik houd juist van het oude Pussy Riot-werk. Ik ben niet zo dol op kwaliteit. Ik hou van punk-esthetiek.'

Waarom hou je zo van punk?

'Omdat het kunst maken toegankelijk maakt voor iedereen. Je hoeft geen budget te hebben, geen productieteam, geen manager. Bij punk hoeft niemand deel te zijn van jouw kunstenaarschap. Die onafhankelijkheid is geweldig.'

Nadja Tolokonnikova, Zo begin je een revolutie, Atlas Contact, euro 18,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden