Opinie

'Publicatiedwang? De wetenschap moet zich durven laten meten'

Volgens wetenschappers ligt de focus te veel op onderzoek met maatschappelijk nut. Wat dan niet helpt, is te klagen over publicatiedwang, schrijft Marc Davidson. 'Als je de samenleving vraagt jouw onderzoek te betalen, dan mag de samenleving ook vragen wat jouw onderzoek aan de wetenschap heeft bijgedragen.'

Binnenkomst van het cortege van hoogleraren tijdens de opening van het academisch jaar van de Erasmus Universiteit. Beeld anp

De functie van universiteiten als bakens van zuivere kennis staat onder druk. De overheid hevelt een steeds groter deel van haar subsidies over van fundamenteel naar toegepast, economisch 'nuttig' onderzoek en de programma's van politieke partijen ondersteunen deze trend. De samenleving verlangt van universiteiten steeds vaker dat zij het maatschappelijk nut van hun activiteiten aangeven. Dat is jammer omdat kennis om de kennis een waarde op zich is.

Zoals Ingrid Robeyns het in de Volkskrant verwoordde: 'De mens is een wezen met honger naar kennis en inzichten, een mens die zich verwondert, verbaast, interesseert en die uitdagingen en zingeving zoekt.' De zoektocht naar nieuwe kennis vormt dan ook één van de rode draden in de geschiedenis. Veel wetenschappers willen de afnemende maatschappelijke bereidheid om fundamenteel onderzoek te subsidiëren dan ook graag keren.

Publicatiedwang
Wat dan niet helpt, is een stortvloed aan artikelen waarin wetenschappers hun onwil tonen om rekenschap te geven van hun onderzoek. Zo verweerden Daniel Janssen (2/9), Vincent Crone en Linda Duits (18/9), en Terry Vrijenhoek (27/9) zich tegen de publicatiedwang voor wetenschappers. En in de Volkskrant van afgelopen vrijdag betoogde Eva Teuling dat Nederlandse universiteiten zich minder zouden moeten meten aan buitenlandse universiteiten.

Maar het is het één of het ander. Of je voert je onderzoek op eigen kosten uit in je vrije tijd, zodat je aan niemand verantwoording verschuldigd bent. Of je vraagt de samenleving jouw onderzoek te betalen, maar dan mag de samenleving ook vragen wat jouw onderzoek aan de wetenschap heeft bijgedragen.

Complete antwoorden op de grote vragen van het leven vallen natuurlijk niet te verwachten. Daarvoor gaat het verleggen van de grenzen van onze kennis te langzaam en is het een te gezamenlijk proces. De samenleving kan daarom wetenschappelijke productie meestal enkel beoordelen door af te gaan op het oordeel van de internationale wetenschappelijke gemeenschap zelf. En dat oordeel uit zich vooral in het aanzien van de tijdschriften waarin men publiceert of de uitgevers waarbij men publiceert. Dat is voor een bètavak als natuurkunde niet anders dan een alfavak als filosofie.

Impactfactor
De beoordeling van wetenschappers aan de hand van het aantal van hun publicaties en de impactfactor van de tijdschriften waarin zij publiceren is niet ideaal, maar functioneert behoorlijk. Natuurlijk zijn er verhalen bekend van grensverleggende onderzoekers wier artikelen keer op keer werden geweigerd, maar die auteurs stonden in elk systeem voor een dichte deur. En eveneens kennen we de verhalen van slechte of zelfs frauduleuze wetenschappers die hun werk wel in vooraanstaande tijdschriften kregen, maar ook hun succes valt in geen enkel systeem uit te sluiten.

Als wetenschappers niet enkel met rust willen worden gelaten - een weinig verdedigbare houding als men tegelijkertijd wel door de samenleving wil worden betaald - dan mag van hen worden verwacht dat zij met een gefundeerd alternatief komen voor hun verplichting te publiceren. Een alternatief dat niet alleen voor henzelf leuk klinkt ('nog maar één publicatie per jaar' of 'het vrijelijk genereren van ideeën'), maar de samenleving ook in staat stelt te beoordelen of haar geld goed is besteed.

Dat fundamenteel wetenschappelijk onderzoek niet is bedoeld om geld op te brengen, betekent nog niet dat de samenleving geen waar voor haar geld mag verwachten. Die waar bestaat nu eenmaal uit goede wetenschappelijke publicaties. Wie een alternatief wil, zal met een wetenschappelijke methode moeten aantonen dat een ander systeem voor dezelfde middelen die de samenleving beschikbaar stelt méér zuivere kennis oplevert en méér kennisgrenzen verlegt.

Marc Davidson is onderzoeker bij de Universiteit van Amsterdam.

 
De beoordeling van wetenschappers aan de hand van het aantal van hun publicaties en de impactfactor van de tijdschriften waarin zij publiceren is niet ideaal, maar functioneert behoorlijk.
Student aan het werk in het Solar Laboratorium op de Technische Universiteit Eindhoven. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden