Opinie

Psychisch lijden bij euthanasie is vaak niet uitzichtloos

Euthanasie is niet strafbaar als er aan zorgvuldigheidscriteria wordt voldaan, waaronder ondraaglijk lijden en uitzichtloosheid. Het eerst is subjectief, bij uitzichtloosheid is er geen uitzicht meer op genezing of verlichting. Recent onderzoek toont dat euthanasie wordt uitgevoerd bij psychiatrische patiënten waarvan de meerderheid niet is uitbehandeld. Er is daarom sprake van een schijndebat over zorgvuldigheid.

Oudere man houdt wilsverklaring vast. Beeld anp

Het maatschappelijk debat over euthanasie bij psychisch lijden wordt gevoerd aan de hand van stellingnames die vaak voortkomen uit persoonlijke ervaringen. Het probleem is dat dergelijke, vaak ingrijpende, ervaringen zowel de noodzaak kunnen onderschrijven voor een euthanasiebeleid dat streng is én minder streng.

Steven Pleiter, directeur van de Levenseindekliniek, staat bijvoorbeeld voor een minder streng beleid, wat invoelbaar is als hij in een interview vertelt hoe zijn moeder na een CVA halfzijdig verlamd raakte, ondragelijk leed en toch niet in aanmerking kwam voor euthanasie.

Op al even invoelbare wijze vraagt Elena Lindemans om een minder streng beleid met haar documentaire 'Moeders springen niet van flats'. Mijn eigen ervaring is dat mijn grootmoeder onverwacht snel euthanasie kreeg, waarbij ik het beleid juist als allesbehalve streng ervoer.

Mijn grootmoeder leed aan een depressie, ze had artrose en voelde zich eenzaam. Ik had nooit verwacht dat haar huisarts zou instemmen met het verzoek tot euthanasie en dat het volgens de SCEN-arts aan de zorgvuldigheidscriteria voldeed, zonder dat zij ooit een behandeling had gekregen voor haar depressie, de oorzaak van haar doodswens.

Persoonlijke ervaringen overstijgen

Als het ons lukt om onze persoonlijke ervaringen te overstijgen, kunnen we de euthanasiepraktijk evalueren aan de hand van het huidige beleid, de Wet Toetsing Levenseinde uit 2002. Hierin staat dat euthanasie niet strafbaar is, mits er wordt voldaan aan een aantal zorgvuldigheidscriteria, waaronder dat de patient ondraaglijk en uitzichtloos lijdt.

Of lijden ondraaglijk is, is uiteindelijk de subjectieve beleving van de patiënt. Maar uitzichtloos kan het lijden enkel zijn als alle bewezen effectieve behandelingen redelijkerwijs zijn ingezet en er geen uitzicht meer is op genezing of verlichting. De patiënt is dan uitbehandeld.

Bij een terminale ziekte kan een arts dit uitzichtloze stadium veelal betrouwbaar vaststellen, al dan niet met behulp van aanvullend onderzoek. Bij een psychiatrische ziekte is dit veel complexer. De huidige praktijk is dat de uitzichtloosheid wordt ingeschat door een periode intensieve gesprekken te voeren met de patiënt en zijn naasten, zorgvuldig naar alternatieven te kijken en een SCEN-arts en/of psychiater te consulteren.


Grootste en meest volledige onderzoek

Maar leidt de huidige praktijk tot een onderbouwde en toetsbare vaststelling van het criterium uitzichtloos lijden? Scott Kim, filosoof en hoogleraar psychiatrie bij het Bioethics Department van het National Institute of Health in de VS, publiceerde op 10 februari 2016 in JAMA Psychiatry een onderzoek over 66 psychiatrisch patiënten die in Nederland euthanasie kregen in de periode van 2011 tot begin 2014.

Uit dit onderzoek, het grootste en meest volledige tot nu toe, blijkt dat de meerderheid van de patiënten niet alle door de richtlijn aanbevolen, bewezen effectieve behandelingen had gekregen. Zo had ruim de helft van de patiënten een depressieve stoornis, terwijl slechts 11 procent een behandeling had gekregen met een MAO-remmer, een medicijn dat volgens de depressierichtlijn wordt aanbevolen als andere medicijnen niet werken, en 39 procent was behandeld met elektroconvulsieve therapie (ECT) welke volgens de richtlijn wordt aanbevolen bij therapieresistente depressie.

Bij patiënten met andere psychiatrische stoornissen, was er geen informatie beschikbaar of er volgens de richtlijnen was behandeld. In bijna een kwart van de gevallen bereikten de betrokken artsen geen overeenstemming over het euthanasieverzoek.

Het weinige onderzoek dat er nu is, toont aan dat euthanasie de laatste jaren wordt uitgevoerd bij psychiatrische patiënten waarvan de meerderheid niet uitbehandeld is. Dit zijn patiënten die ondraaglijk lijden, maar niet uitzichtloos. Als de zorgvuldigheidscriteria voor euthanasie bij psychisch lijden om welke reden dan ook niet worden toegepast in de dagelijkse praktijk, geven ze enkel de schijn van zorgvuldigheid.

Een debat over een streng of minder streng euthanasiebeleid is dan een schijndebat.

Erik Rozing is psychiater en schrijver. Zijn roman 'De psychiater en het meisje' gaat over de hedendaagse psychiatrie, suïcidaliteit en euthanasie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.