Opinie Ideologie

Populisme is niets anders dan een handjeklap van kansloze massa’s met roekeloze leiders

Erdal Balci

De storm van het populisme raast nu ook in Brazilië en straks kan de aanhang van Bolsonaro de samba dansen om de eigen populistische revolutie te vieren. Stuk voor stuk worden landen overgenomen door macho’s en niet zelden wordt de noodklok geluid over de wereldwijde opkomst van het fascisme. Het populisme is echter niets anders dan een handjeklap van de kansloze massa’s met de excentrieke, roekeloze leiders.

Het fascisme leunt op een methodische ideologie en kan niet zonder de stevige steunpilaren als de blinde bewondering voor de geschiedenis van de eigen natie en de ondergeschiktheid van het individu aan de ‘verheven’ belangen van die natie. In het fascistische regime is het gezin traditioneel, het onderwijs een indoctrinatiemachine die nieuwe generaties fascisten produceert en is de vrouw gereduceerd tot moeder en gehoorzame toeschouwer van de geweldscultus van de mannen. Het huidige populisme daarentegen is op geen enkele wijze ideologisch. De onstuimige leider handelt naar de waan van de dag, naar zijn driften en naar zijn grillen.

Ik ben tussen de armoezaaiers in het uiterste oosten van Turkije opgegroeid en weet dat fatsoen iets is dat alleen lui met een mooi inkomen zich kunnen veroorloven. Zo kwam onze buurjongen aan het einde van de dag nooit met lege handen thuis. Was de buit in de ogen van zijn vader waardeloze troep, dan kreeg de jongen klappen van de onbesuisde vader. Van diezelfde man kreeg hij te horen dat hij zich moest schamen voor het stelen van andermans spullen. Had hij de volgende dag iets bruikbaars gescoord, dan werd dat ding hoogstpersoonlijk door de vader in alle stilte ergens in een kast opgeborgen.

Ik heb daar meerdere vaders gekend die voor niets terugdeinsden, het pak slaag van de politie voor lief namen bij hun activiteiten, de hele buurt angst aanjoegen en dus garant stonden voor brood en veiligheid voor hun kinderen. Ik weet nog dat een klasgenoot mij vertelde hoe dapper zijn vader was maar dat die bijna nooit thuis kwam. Hij blaakte van trots toen hij vertelde over de extreem hoge koorts die hem een keer bijna had geveld. Dankzij die koorts was zijn stoere papa naar huis gekomen om zijn zoontje tegen zijn borst te drukken.

Zoals die jongens uit mijn kindertijd van hun manhaftige vaders hielden, zo houden de ‘deplorables’ van Amerika van Trump, de miljoenen in de favella’s van Bolsonaro, de plattelanders van Anatolië van Erdogan, het Hongaarse proletariaat van Orban en alle Filipijnen die de snelheid van de nieuwe eeuw niet aan kunnen van de gestoorde Duterte.

Op Facebook en Instagram aanschouwen ze het mooie leven van anderen, in deze tijd van het narcisme zijn zij allerminst bereid om zich weg te cijferen voor welke ideologie dan ook en zetten hun schamele geld op de baldadige leiders. Het plan is simpel: zij krijgen een groter deel van de buit en de stem op de ‘gek’ is tegelijkertijd ook een dikke middelvinger naar iedereen die het beter heeft.

We hebben te maken met de dynamiek van onze eigen eeuw en het is onnozel te denken dat de gebeurtenissen van nu een kopie zijn van die van de vorige eeuw. Het hele fascisme-debat is tijdverlies. Het populisme van de 21ste eeuw is ons ding en is uniek. Het is het contract tussen de drieste leiders en hun aanhang. In dit systeem leent de staat zich een ongeluk, er wordt gretig gegraaid in de staatskas en het uitzichtloze volk wordt koste wat kost bediend met wat extra brood op de plank. Want ook al vergaat de wereld, voor de populist blijft de verkiezingszege eerste prioriteit.

Gratis kolen uitdelen, zorgen voor goedkope pasta, kleding weggeven, vlak voor de verkiezingen beltegoed schenken aan de allerarmsten… Dat is de werkwijze van de populist. Hij zal zich nooit buigen over de langere termijn.

Uit de armoede geraken is voor een land en voor de mens het moeilijkste wat er is. Het is een kwestie van de lange adem. Je hebt er vaders, moeders en politieke leiders voor nodig die begrijpen dat je vooral in het onderwijs van de kinderen moet investeren. Dat ideaal hebben de massa’s meer dan ooit terzijde geschoven en ze zoeken hun redding in de verrichtingen van mannen met een grote bek.

Het probleem is niet dat een of andere kwalijke ideologie uit de vorige eeuw herrijst, maar dat de kansloze mens in alle enthousiasme een graf graaft voor de mogelijk betere toekomst van de volgende generaties. De populist zal dat een zorg zijn. Hij danst op dat graf.  

Erdal Balci is schrijver en journalist. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.