Poolse commentator: dit is hoe je populisten verslaat

Commentator Slawomir Sierakowski ziet grote parallellen tussen de Poolse machthebbers en president Trump. Hoe je populisten verslaat? Door verkiezingen te winnen, natuurlijk.

Slawomir Sierakowski: 'In de politiek moet je soms vuile handen maken'. Beeld Piotr Malecki

Kunnen de Verenigde Staten van Europa leren hoe om te gaan met populisme? Ja, denkt Slawomir Sierakowski (1979), veelgevraagd commentator en directeur van de progressieve netwerkorganisatie annex uitgeverij Krytyka Polityczna ('Politieke Kritiek') in Warschau. Aan de vooravond van Trumps intrede in het Witte Huis publiceerde Sierakowski op Project Syndicate een opiniestuk waarin hij 'vijf lessen' trok uit een kleine anderhalf jaar populisme in Polen.

Polen en de VS hebben met hetzelfde fenomeen te maken, schrijft Sierakowski. Zowel Trump als Jaroslaw Kaczynski, die de facto aan het hoofd staat van de Poolse regering, vertolkt een luid nee tegen het neoliberalisme. Beiden ook zijn 'control freaks' die onder het mom van 'orde scheppen' onafhankelijke instituties de nek omdraaien. De ervaring in beide landen leert dat zwaaien met de gefactcheckte waarheid geen zin heeft. 'Populisten zijn zowel onbetamelijk als overheersend.' De enige oplossing, zo licht Sierakowski toe in een vraaggesprek, is zonder schaamte terugvechten.

U vindt dat Polen en de VS allebei richting een 'electorale dictatuur' bewegen. Wat bedoelt u daarmee?

'Populisten vechten niet tegen democratie, maar tegen liberalisme - een belangrijk verschil. Liberalisme is een antwoord op de vraag hoeveel vrijheid je kunt hebben. Democratie gaat over je recht om te stemmen. Wat populisten willen, is die twee scheiden en een niet-liberale democratie creëren - zonder onafhankelijke media, zonder een scheiding der machten.

'Trump begrijpt onafhankelijke instituties niet, evenmin als Kaczynski. Onafhankelijk klinkt in Kaczynski's oren als: afhankelijk van krachten van buitenaf: Duitsland, Brussel. Trump zal proberen alles wat onafhankelijk is, aan hem ondergeschikt te maken. En dat wordt niet gemakkelijk, want Amerika barst van de onafhankelijke instituties.'

Toen Kaczynski's regering aantrad, waren de verwachtingen laag en dacht men: hij gaat falen.

'Ja, en hij kan nog altijd verliezen, bijvoorbeeld als de regering te veel geld uitgeeft aan zijn sociale programma's (120 euro per maand kinderbijslag, verhoging minimumloon, verlaging pensioenleeftijd, red.). Maar als de Poolse economie overeind blijft, dan plaatst dat de vorige regering in het verdomhoekje.'

En waarom is dat erg?

'Kijk, Kaczynski's propaganda is nu: eerdere regeringen hebben het land verraden en uitgeleverd aan Duitse en Russische investeerders. Als zijn sociale programma's slagen, dan denken burgers: waarom kreeg ik dat geld niet eerder? Plots wordt zijn samenzweringstheorie dan als het ware bewezen.'

Trump zegt ook: mijn voorganger liet een puinhoop achter.

'Trump en Kaczynski zijn voorbeelden van hetzelfde fenomeen. Hun succes rust op twee pijlers: sociale verheffing en anti-immigratie. Ze drijven op grote groepen mensen die het gevoel hebben dat ze onder liberaal-democratische regeringen achteruit zijn gegaan. Ze geloven niet dat onafhankelijke instituties in hun voordeel werken.

'Reële lonen van Amerikanen zijn de afgelopen veertig jaar gestagneerd, het gemiddeld inkomen van gezinnen is sinds 2000 gedaald. Dus hoe kunnen kiezers dan vertrouwen op iemand als Hillary Clinton? Trump was veel geloofwaardiger. Het was een rationele beslissing, dat benadruk ik, om op hem te stemmen.

'Wil je oppositie voeren tegen Kaczynski of Trump, dan moet je dat begrijpen. Kiezers zijn heus niet gek geworden. Brexit, Trump, Marine Le Pen, Geert Wilders - hun successen zijn met elkaar verbonden.'

De Poolse partijvoorzitter Recht en Rechtvaardigheid (PiS) Kaczynski. Beeld afp

Wat kan de Amerikaanse oppositie leren uit Polen?

'De les is: bereid je voor op een blitzkrieg tegen onafhankelijke instituties. Trumps eerste gevecht was met de rechtbanken. Precies zo ging het in Polen, waar Kaczynski het Constitutioneel Hof aanviel. Toen het Hof dwars ging liggen, zei de regering: dan stoppen we met het publiceren van jullie vonnissen. Kun je het je voorstellen? Het is het type gedrag dat we ook van Trump verwachten. Hij kent net als Kaczynski geen schaamte.'

Hoe kan de oppositie zich daartegen verweren?

'De twee belangrijkste slagvelden zijn de media en de straat, via demonstraties. Zolang de media leugens corrigeren, scoren ze punten.

'Maar de waarheid alleen voldoet niet. Je moet naar de kiezers toe. De enige politicus in Europa die dat in mijn ogen kan, is Martin Schulz (lijsttrekker Duitse SPD, red.). Hij kent geen schaamte, geen scrupules, en dat is belangrijk. Hij komt uit een gehucht, heeft zijn middelbare school niet afgemaakt. Hij is ex-alcoholist.'

U schrijft: de oppositie moet 'meedogenloos' zijn.

'Kiezers haten de mainstream. Wat vroeger mainstream was, zeg The New York Times, wordt nu de marge. Toen ik Beyoncé en Lady Gaga aan de zijde van Clinton zag, wist ik dat ze ging verliezen. Omgekeerd: Trumps onbeschaamdheid vatten kiezers op als een teken van geloofwaardigheid. Hij verwoordt hun angsten. Schulz is volgens mij de enige die die taal spreekt.'

Hoe zou zijn antwoord eruit moeten zien?

'Op het gebied van migratie kan hij bijvoorbeeld zeggen: u als kiezer hebt gelijk. Het dictum van open deuren heeft gefaald, het aantal vluchtelingen was te hoog. Dat beleid kleeft aan Merkel, maar niet aan Schulz.'

Werkt het wel als je populistische stellingen kopieert? Kiezers stemmen meestal op het origineel.

'Ik zeg niet dat je hun stellingen moet kopiëren. Mark Ruttes opstelling - 'doe normaal of verdwijn' - is een domme kopie. Wat ik wil benadrukken, is dat je ten koste van alles de verkiezingen moet winnen.

'In de politiek moet je soms vuile handen maken. Je moet zonder gêne terugvechten, met alle middelen die je hebt. Zolang je maar binnen de wet blijft. Een prachtige nederlaag met eigen standpunten blijft een nederlaag. Win je de verkiezingen met een streng immigratiebeleid, dan kun je in elk geval de liberale democratie redden.'

Meer over populisme:

'Populisten monopoliseren stem van het volk'
Wie Bernie Sanders, Jeremy Corbyn, Syriza en Podemos in de zelfde categorie plaatst als Trump, Farage, Wilders en Le Pen, heeft volgens politiek filosoof Jan-Werner Müller geen oog voor de ware aard van het populisme.

Amnesty: mensenrechten in gevaar door groeiend populisme
Amnesty International slaat in het jaarrapport 2016/2017 alarm over de politieke ontwikkelingen en het groeiende populisme in de wereld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden