Opinie

Politieke partijen hollen rechtsstaat uit, burger is de dupe

De verkiezingsprogramma’s van veel partijen dreigen de politiek boven en de burger buiten het recht te plaatsen, betoogt Lieke Wissink.

Gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire overhandigen in Den Haag een 'lege donatiedoos' aan premier Mark Rutte. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire overhandigen in Den Haag een 'lege donatiedoos' aan premier Mark Rutte.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

De Nederlandse Orde van Advocaten toetste de partijprogramma’s op rechtsstatelijkheid. De programma’s van CDA, Forum voor Democratie, JA21, PVV, SGP, SP en VVD bevatten ‘plannen die regelrecht in strijd zijn met de rechtsstaat’, aldus het rapport van de Commissie Rechtsstatelijkheid in Verkiezingsprogramma’s 2021.

Belangrijkste thema’s zijn migratie en mensenrechten, maar ook voor de inperking van het belijden van specifiek het islamitische geloof krijgen meerdere programma’s een rode vlag. Volgens de peilingen zijn deze partijen samen goed voor zo’n tweederde van de zetels in de Tweede Kamer. Zonder schroom wijst de meerderheid van de politiek onze rechtsstaat van de hand, terwijl de burger zich steeds minder beschermd ziet tegen onrecht.

Van bovengenoemde partijen, maken zowel CDA als de VVD deel uit van het demissionaire kabinet – demissionair omdat burgers het recht op toeslagen was ontnomen en ze onterecht als fraudeur werden aangemerkt. De rechtsgang bleek ondoorgrondelijk voor deze groep burgers. Na jaren van dit politiek ingegeven bureaucratische geweld, volgde de parlementaire ondervragingscommissie kinderopvangtoeslag.

In zijn verhoor betoogde Eric Wiebes (VVD) dat ambtenaren belast zijn met de uitvoering van beleid dat ‘politiek uitkomt’, maar tot stand kwam ‘op een manier waarvan je denkt: oeh, dat is in de uitvoering moeilijk’. We weten nu dat bijvoorbeeld het grondrecht van gelijke behandeling werd geschonden.

Felle kritiek

Toch doen zeven partijen nu dus opnieuw voorstellen die politiek goed uitkomen, maar in de uitvoering ‘moeilijk zijn’ doordat ze grondrechten en mensenrechten schaden. Het partijprogramma van de VVD kwam in december ook al in opspraak met plannen om te bezuinigen op de rechtsbijstand. Na felle kritiek werd het programma aangepast.

Maar de liberalen krijgen in het recente rapport nog steeds een rode vlag voor het willen vergemakkelijken van het opheffen van het verschoningsrecht van advocaten. Ook dat, zegt het rapport, ‘kan een inbreuk opleveren op de rechtsstaat’. We zien dus twee ontwikkelingen die op elkaar ingrijpen: de rechtsstaat zelf dreigt te worden aangetast, en de minst bedeelden onder ons dreigen hun ‘recht’ steeds moeilijker te kunnen claimen.

Politieke plannen die in strijd zijn met de rechtsstaat tonen haarscherp de scheve verhoudingen tussen burgers en machthebbers. ‘Wet is wet’ dreigt een middel te worden om met name kwetsbaren in onze samenleving te ontwapenen. Terwijl de meerderheid in de politiek zich juist wapent door zich boven het recht te plaatsen.

Lieke Wissink is sociaal wetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam en promoveerde op onderzoek naar de ambtenarij van Europese immigratiediensten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden