Vrij ZichtMartin Sommer

Politiek verschuift van het parlement naar de rechtbank

Het gelijk tegen het gietijzeren gelijk.

Ik ben een paar dagen in Frankrijk en daar van Nederlands nieuws verstoken. Zelfs het internet laat het hier afweten. We moeten het hebben van Franse kranten en radio. Op het nieuws komt een petitie voorbij, in recordtijd getekend door 1,5 miljoen mensen. Nu is een petitie in Frankrijk geen nieuws. Nieuw is de strekking, namelijk een soort Urgenda-eis. President Macron moet zich aan het Verdrag van Parijs houden en de CO2-uitstoot met kracht terugdringen. Om dat af te dwingen gaan de petitionnisten naar de rechter. Ook filmsterren hebben getekend.

Ondanks de filmsterren vraag ik me af of de Franse rechter de eis zal honoreren. De Nederlandse collega-magistraten vonnisten ten gunste van ­Urgenda met twee argumenten: het Europese mensenrechtenverdrag schrijft het recht op leven en op een fatsoenlijk gezinsleven voor; en het ­kabinet heeft zijn handtekening gezet onder het Verdrag van Parijs. Ze hebben de CO2-reductie zelf beloofd. Afspraken zijn er om je aan te houden, vond Tacitus al.

Fransen zijn geen Nederlanders. Weliswaar hebben zij de droits de l’homme uitgevonden, en laten ze geen kans onbenut om dat van de daken te roepen. Maar Frankrijk is tegelijk het land van de politieke wil, ook wel het primaat van de politiek. Rechters maken geen wetten, hoorde ik al een minister op de radio brommen. Bovenal is Frankrijk van oudsher katholiek, en dus veel minder naar de letter dan het door protestanten gedomineerde Nederland. Natuurlijk heeft ook de Franse regering het Verdrag van Parijs getekend. Maar aan het onmogelijke is geen Franse president gehouden. We zullen zien wat de Franse rechter doet.

President Macron heeft dus nu te maken met de eis van Greenpeace en Oxfam om radicalere maatregelen te nemen, én die van de gele hesjes om het kalmer aan te doen met de bestrijding van het autorijden. Die hesjes blijken nog bozer dan ik had gedacht. In Le Monde stond een uitgebreide terugblik op de nog steeds smeulende opstand. Macron was op bezoek in Le Puy-en-Velay, waar men hem vertelde hoe de prefectuur in de as was gelegd. Binnen waren nog dertig ambtenaren geweest, buiten stonden tweehonderd geel geheste belege­raars die riepen dat ‘wij jullie als kippetjes gaan braden’. Zelf moest de geschrokken Macron er herhaaldelijk in de dienstauto vandoor gaan voor het gepeupel. Hij durft nog nauwelijks de périphérique te overschrijden om zijn land in te gaan.

Een vervelend geheimpje

Dit is de atmosfeer waarin de Franse milieubeweging anderhalf ­miljoen handtekeningen ophaalde om een betere klimaatpolitiek af te dwingen. Ik vroeg mij af wat de initiatiefnemers zelf zouden denken over het effect van hun actie op het politieke klimaat. Een van mijn favoriete columnisten is Ivan Krastev, Bulgaars politicoloog gevestigd in Wenen. Krastev schreef onlangs dat hij drie maanden als gasthoogleraar in Amerika was geweest. Het ging in links-universitaire kring uitsluitend over Trump. Bij de koffie-automaat ging het over Trump, bij de borrel ging het nog steeds over Trump en hoe verschrikkelijk het leven was onder Trump. Krastev noteerde tegelijk dat Trump in al die gesprekken werd beschouwd als een fenomeen van voorbijgaande aard, een soort politieke fabricagefout. Daarna zou de progressieve vooruitgang haar oude bedding terugvinden en kwam alles toch nog goed. Wel, schreef Krastev, ik zal een vervelend geheimpje verklappen. Dat gebeurt niet.

Krastev heeft gelijk. De wereld is veranderd en daarvan is Trump net zo goed een symptoom als het Urgenda-arrest of de gele hesjes. De nadruk van de politiek ligt steeds minder op de kleine economische stapjes voorwaarts, en steeds meer op het recht op individuele ontplooiing. Allerlei minderheidsgroepen laten zich luidruchtig horen met hun eis om erkenning. Politiek verschuift van het parlement naar de rechtbank. De rechter is niet alleen de arbiter in een geschil tussen twee partijen, maar schrijft uit hoofde van een achtergestelde partij de overheid ingrijpende politieke besluiten voor. Daarvan is het Urgenda-vonnis een voorbeeld, dat werd onderbouwd met een beroep op de individuele mensenrechten. Ik heb recht op schone lucht en de staat moet daarvoor zorgen.

Absoluut (on)gelijk 

Minderheden eisen erkenning op grond van de ontplooiingsgedachte, maar datzelfde idee gaat natuurlijk niet ongemerkt aan de meerderheid voorbij. Miljoenen voelen zich miskend en hebben het idee dat het recht van de ander ten koste gaat van henzelf. Wie voortdurend voor racist wordt uitgemaakt, is net zo gekwetst als wie zich vanwege een hoofddoek in de hoek voelt gezet. Het vervelende van de politiek van de erkenning is het digitale karakter ervan. Anders dan de politieke strijd en daarna het compromis van de Kamer, gaat het bij erkenning over absoluut gelijk en ongelijk. Vandaar de geweldige polarisatie die we nu meemaken, overal in Amerika en Europa.

Net als de Verenigde Staten vallen de Europese landen in twee kampen uiteen, waarbij de andere partij steeds als de baarlijke duivel zelf wordt afgebeeld. Lees het interview met Spitzenkandidat Frans Timmermans vorige week in deze krant. Hij filosofeerde er vrolijk op los, over de hemel en de hel die we allebei in ons hebben. Zelf was Timmermans onze laatste kans op een goede afloop, in de strijd met allerlei nationalistisch en xenofoob volk. Maar zijn soort gietijzeren gelijk is precies hetgeen waarvan we weg zouden moeten blijven. Onze koning had het in zijn kersttoespraak over verbinding. Daar ziet het eerlijk gezegd nog even niet naar uit.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden