Opinie

Politiek, kom eens uit comfortzone

Goede ideeën te over, maar investeringen komen er alleen als de politiek die tot uitvoering weet te brengen.

Zweeftrein bij oudejaarsstunt in Drachten.Beeld anp

De koopkracht van de middenklasse is in vijftien jaar nauwelijks gestegen omdat goedbetaald werk geleidelijk verdwijnt door globalisering, flexibilisering, robotisering en kapitaalvlucht. Daar komt te weinig voor in de plaats. Professor Berkhout (O&D, 24 oktober) vraagt zich daarom terecht af waarom er niet meer wordt geïnvesteerd. Dat er huiver is in Nederland te investeren komt volgens Berkhout niet doordat er geen geld is - dat klotst bij bedrijven en pensioenfondsen tegen de plinten - maar doordat het ontbreekt aan goede voorstellen. Goede voorstellen waar vooral de gewone Nederlander wat aan heeft.

Ik vrees dat de ideeën er wel zijn, maar dat de overheid - bestuur, politiek, ambtenarij, adviesraden - niet bij machte is deze tot succesvolle uitvoering te brengen. 'Niemand regeert', schreef journalist Marc Chavannes jaren geleden al. Te vaak ontbreekt de moed, prevaleert de korte termijn en het lokale belang, of wint de lobbykracht van gevestigde partijen. Die laatste hebben enorme budgetten om zowel de burger als de politiek te bespelen. Vastgoedbezitters zijn niet gebaat bij extra woningbouw, maar bij schaarste en stijgende prijzen. Monopolisten op het spoor en in de autosector en oliemaatschappijen hebben geen belang bij zeer snel alternatief openbaar vervoer. Frisdrankfabrikanten zitten niet te wachten op een suikertax. Dit alles zet een rem op de vooruitgang en kwaliteit van leven van de Nederlander.

Er zijn ook lichtpuntjes. De energiesector en Staatsbosbeheer zijn in beweging gekomen met langetermijnplannen. Nu woningbouw, mobiliteit, onderwijs, voedsel, zorg, defensie en inkomen nog. De Nederlander wil best de handen uit de mouwen steken om een duurzaam, gezond en welvarend leven op te bouwen, maar dan moeten basisvoorzieningen en leefomstandigheden waarvoor de overheid verantwoordelijk is goed zijn geregeld.

Wat betreft wonen en mobiliteit zijn er zeker goede ideeën. Volgens bijzonder hoogleraar grootstedelijke vraagstukken Zef Hemel is de wereldwijde verstedelijking hét bewijs van het succes van de megastad. Niets bevordert de creativiteit, ontwikkeling en innovatie meer dan het directe sociale contact van mensen in een smeltpot van subculturen en bedrijvigheid. Niets is inspirerender, efficiënter, bruisender en krachtiger dan de compacte metropool met zijn diversiteit aan bereikbare voorzieningen. Nederland blijft hier achter. Hemel pleit er daarom voor ook hier de ruimte te geven aan het ontstaan van ten minste één megastad. Goed plan, maar hoogleraren zijn wel vaak 'one trick pony's', zoals Friso de Zeeuw met zijn pleidooi voor extra Vinex-wijken (O&D, 26 oktober). Er zijn meerdere wegen die naar Rome leiden.

Een ander idee is het huidige Nederland als één stad te zien, en de sociale interactie en compactheid van wonen, werk en voorzieningen te realiseren met een supersnel metronet dat alle dichtbevolkte regio's (de grote Randstad) onderling verbindt. Dit kan op basis van bestaande zweeftreintechnologie, met 300 km/uur. Voor dit voor Nederland uiterst lucratieve plan lobby ik sinds 2006, tot nu toe zonder succes. Samen met Martin van Pernis (ex-CEO Siemens Nederland) schreef ik er al eens een opiniestuk over (O&D, 24-2-2012).

Toen Elon Musk in de file stond kreeg hij een vergelijkbaar idee met zijn 'hyperloop', dat is opgepikt door de technische universiteiten van Delft en Twente. Bert Wagendorp besteedde er aandacht aan in zijn column van 22 oktober. Het leek hem wel wat, in 30 minuten naar Parijs met 1.000 km/uur. Het gevaar is dat het door bestuurlijk mismanagement weer uitdraait op een te dure investering voor een te beperkte doelgroep (zoals Fyra, Zuiderzeelijn) en niet een oplossing voor dagelijkse mobiliteit in Nederland.

Eric Winter, bedrijfskundige en publicist.

Goede ideeën op het gebied van onderwijs zijn er ook, zoals 'Flip the Classroom' van docent Jelmer Evers. De lesstof wordt via hoogwaardige instructiefilmpjes door de scholieren thuis gevolgd in hun eigen tempo. 'Huiswerk' wordt op school gemaakt onder begeleiding van de docent. Een omgekeerde aanpak. Dit leidt zowel tot kwaliteitsverhoging als besparingen, die kunnen worden gebruikt voor verhoging van de onderwijssalarissen, die nu veel te laag zijn. De tijd op school moet vooral worden gebruikt voor 'bildung' van de persoonlijkheid, ontwikkeling, veel beweging en cultuur. Dit vergt een nationaal onderwijsprogramma, investeringen in computers, goed instructiemateriaal voor alle vakken, bijscholing van docenten en een andere mindset.

Wat betreft kostenbesparende preventieve zorg was er onlangs de hartverwarmende en van maatschappelijke verantwoordelijkheid getuigende noodkreet aan de politiek van vier maagverkleiningschirurgen (O&D, 14 oktober) om de obesitasepidemie aan te pakken. Ook voor de basale humane bestaanszekerheid zijn er ideeën zat. Denk aan het basisinkomen in plaats van feodale armoedebestrijding en sollicitatieplicht.

Randvoorwaardelijk is bestuurlijke vernieuwing, wat de crux is voor het uitblijven van zinnige voorstellen voor investeringen. De overheid is te zwak en te versnipperd tegenover het bedrijfsleven. Een goed idee is om voor grote infrastructurele wetten waarvan het effect decennialang doorwerkt - zoals het plan van Staatsbosbeheer - omwille van de betrouwbaarheid van de overheid en het draagvlak bij de bevolking, een tweederde meerderheid te verlangen, zodat een nieuwe regering niet steeds weer een andere koers kan inslaan. Je wilt toch niet dat een nieuw kabinet de pas aangeplante boompjes van Staatsbosbeheer weer gaat omzagen.

Een andere dringend noodzakelijke bestuurlijke vernieuwing is een tweelagenstructuur bestaande uit een landelijke overheid en 25 à 30 regio's, in plaats van gemeentes en provincies, onder andere gesteund door Rob van Gijzel, Ahmed Aboutaleb en de OESO. Een dergelijke structuur zou veel eerder leiden tot de zinvolle voorstellen die Berkhout nu mist.

Ideeën genoeg. Geld genoeg. Hardwerkende Nederlanders bij bosjes. De technologie is er. Alleen de politici moeten uit hun comfortzone komen.

Eric Winter is bedrijfskundige en publicist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden