Interview Eric Kaufmann

Politicoloog Eric Kaufmann: ‘Ook witte mensen mogen gehecht zijn aan hun eigen groep’

Aanhangers van Donald Trump tijdens de verkiezingsnacht in 2016 in New York. Kauffman: ‘Natuurlijk, tussen de Trumpkiezers zaten mensen die een hekel hadden aan immigranten. Maar ook mensen die gehecht waren aan hun witte identiteit en vonden dat hun land te snel veranderde.’ Beeld Chip Somodevilla / Getty Images

Waarom zou alleen zwarte identiteit belangrijk zijn? Politicoloog Eric Kaufmann neemt het op voor de witte mens. 

Hij is voor een kwart Chinees en voor een kwart latino, maar beschouwt zichzelf als een witte Canadees. Daarmee is politicoloog Eric Kaufmann de voorbode van de toekomst die hij in zijn boek Whiteshift schetst. In de toekomst zal de meerderheid ‘beige’ zijn, omdat het aantal gemengde huwelijken langzaam maar zeker zal toenemen. De kinderen uit die huwelijken zullen worden ingelijfd in de witte meerderheidscultuur, die daarmee niet zal verdwijnen, maar wel van kleur zal verschieten.

Whiteshift is een dik, rijk en vooral ongemakkelijk boek, waarin Eric Kaufmann het opneemt voor de witte mens. ‘We moeten het hebben over witte identiteit’, schrijft hij aan het begin. Als we begrijpen dat zwarten hun identiteit belangrijk vinden, waarom zou witte identiteit dan een verdacht begrip moeten zijn? Aan de hand van talloze statistieken stelt hij een onverbiddelijke diagnose: door toename van immigratie voelt de witte meerderheid in de westerse wereld zich bedreigd. Dat verklaart de opmars van het populisme, veel meer dan sociaal-economische factoren die van de lage middenklasse de ‘verliezer van de globalisering’ zouden maken.

Kaufmann heeft ook goed nieuws, zij het op zeer lange termijn. Ergens in de 22ste eeuw zal de rust terugkeren, als een stabiele ‘beige’ meerderheid ontstaat. Tot die tijd verkeren we in een onrustige multiculturele tussenfase, tussen het witte en het beige tijdperk.

De Financial Times riep Whiteshift uit tot een van de beste politieke boeken van 2018, een aanrader voor liberals en linkse mensen die in het licht van het oprukkende populisme ‘liever geschokt zijn dan dat zij proberen hun medeburgers te begrijpen’.

Zelf is Kaufmann allerminst een populist. Hij is een kosmopoliet die over de hele wereld heeft gewoond. Bij het Brexit-referendum stemde hij remain. Toch is zijn boek doortrokken van compassie voor wat in Frankrijk le petit blanc wordt genoemd, de kleine man die aan zijn eigen cultuur hecht. ‘Toen ik kind was, werkte mijn vader op de Canadese ambassade in Tokio. Als je niet in je eigen land opgroeit, merk je misschien sterker dat nationale identiteit belangrijk is’, zegt hij in zijn kantoor op Birkbeck College in het centrum van Londen.

U heeft wel erg veel begrip voor de witte meerderheid die zich bedreigd voelt. Wit is toch nog altijd dominant, machtiger en rijker dan de rest?

‘Ik zeg niet dat witten gelijk hebben als ze zich bedreigd voelen. De echte bedreiging is niet zo groot, als je praat over veiligheid of westerse waarden. Wat ik probeer te zeggen: ik vind het legitiem om gehecht te zijn aan je eigen groep, aan je eigen natie. Die heeft een bepaald karakter, met een meerderheid en minderheden, dat ze min of meer willen handhaven. Ik sta sympathieker dan de meeste academici tegenover mensen die niet zo snel willen veranderen. Die houding zou ik conservatisme willen noemen, en geen racisme. Dat vind je ook in de psychologische literatuur. Er is geen verband tussen de mate van gehechtheid aan de eigen groep en de afwijzing van buitenstaanders. Dat is een fout die vaak wordt gemaakt: o, die mensen willen minder verandering, dus ze hebben een hekel aan immigranten. Dat is niet waar.’

Heeft de overtuigde Trumpkiezer geen hekel aan immigranten?

‘Natuurlijk, tussen de Trumpkiezers en de voorstanders van de Brexit zaten ook mensen die een hekel hadden aan immigranten. Maar ook mensen die gehecht waren aan hun witte identiteit en vonden dat hun land te snel veranderde. Die voelden zich niet gehoord door de gevestigde partijen. Ik maak een vergelijking met de drooglegging in de Verenigde Staten in 1920. Als niemand je alcohol wil verkopen, ga je naar de zwarte markt, dat is het populisme.

‘Ik vind dat je principes nodig hebt die je op alle groepen kunt toepassen. Is het oké om gehecht te zijn aan je eigen groep? Dan kun je niet zeggen: voor zwarten wel, maar voor witten niet.’

Wit heeft zwart onderdrukt. Voor zwart kan identiteit een manier zijn om zich te emanciperen.

‘Maar wordt het dan minder oké voor zwarten om hun eigen cultuur uit te dragen naarmate ze meer rechten krijgen? Mag je alleen een identiteit hebben als je tegen onderdrukking vecht? Ik geloof dat je groepen gelijk moet behandelen.’

Sommige economen en politicologen zien het populisme als een gevolg van sociaal-economische verwaarlozing. Volgens u is immigratie veel belangrijker.

‘Ik zeg niet dat klasse geen factor is, ik zeg alleen dat identiteit een veel belangrijker factor is. Uit alle data blijkt dat immigratie het belangrijkste thema was bij de Brexit en de verkiezing van Trump.’

Volgens Kaufmann werd ongelijkheid door slechts 5 procent van de leave-stemmers als belangrijkste thema gezien. Juist de remain-stemmers maakten zich er druk over, met 20 procent. Een soortgelijke uitkomst kwam naar voren in de Verenigde Staten. Van de kiezers die Trump een 10 gaven, beschouwde 4 procent ongelijkheid als een nijpend probleem, van de kiezers die Trump een 0 gaven 40 procent.

Ongelijkheid is een gelegenheidsverklaring voor het populisme, gelooft hij. Links kan er zijn stokpaardjes mee berijden, de populisten zelf kunnen zich voordoen als de verdedigers van de kleine man tegen het grootkapitaal. Bovendien blijft het moeilijk om simpelweg te zeggen dat je tegen immigratie bent, zegt hij.

In Groot-Brittannië liep het aandeel van de witte bevolking terug van 90 procent in 1991 naar 80 procent in 2011. Veel Britten voelen onbehagen over deze snelle verandering. Maar het argument ‘ik wil vasthouden aan mijn vertrouwde wereld’ wordt vaak niet als valide gezien, en soms zelfs als racisme bestempeld.

‘Daardoor voelen mensen zich gedwongen een andere reden te zoeken. Dat kunnen economische redenen zijn: immigranten nemen onze banen in. Of ze rechtvaardigen hun anti-immigratiestandpunt door het liberalisme te verdedigen tegen de islam. Het is legitiemer om te zeggen dat de islam een bedreiging is voor vrouwen, Joden en homo’s dan om simpelweg te zeggen dat je minder immigratie wilt. Dat taboe verhindert een echt gesprek. Het maakt de zaken erger, omdat mensen nu steeds aandacht vestigen op de moslims en immigranten die problemen veroorzaken. Dat leidt alleen maar tot meer stigmatisering.’

Er hoeft maar een moslim betrokken te zijn bij een caféruzie in Zweden of het gaat wereldwijd over de sociale media.

‘Dat vind ik wél racisme, om consequent negatief te spreken over andere groepen. Natuurlijk moet je eerlijk zijn. Als migranten hogere misdaadcijfers hebben, moet je dat gewoon zeggen. Maar je moet het in proportie zien. Als een groep migranten vooral uit jonge mannen bestaat, zullen zij relatief veel delicten plegen, omdat de meeste delicten nu eenmaal door jonge mannen worden gepleegd. Voor zulke dingen moet je corrigeren.’

Mensen denken niet als een statisticus die zegt: als je corrigeert voor leeftijd, geslacht en opleiding, valt het best mee.

‘Nee, maar dat komt ook doordat je immigratie niet kunt afwijzen op culturele gronden. Daardoor krijg je dat oververhitte debat over misdaad en seksueel geweld door immigranten. Ik wil die incidenten niet bagatelliseren, maar de kans dat je slachtoffer wordt, is heel klein.’

Kaufmanns werkkamer bevindt zich in de chique wijk Bloomsbury, in het voormalige huis van de befaamde societydame Lady Ottoline Morrell (1873-1938). Morrell maakte deel uit van de Bloomsbury Set van rijke kunstenaars en denkers. Ze was bevriend met schrijver Virginia Woolf, onderhield affaires met de filosoof Bertrand Russell en de schilder Dora Carrington. Ze zou zelfs model hebben gestaan voor Lady Chatterley in Lady Chatterley’s Lover van D.H. Lawrence, na een amoureuze escapade met een steenhouwer die in haar tuin kwam werken.

De Bloomsbury Set stond voor een open, tolerante en kosmopolitische houding, en voelde zich verheven boven het preutse, kleinburgerlijke Engeland van de vroege 20ste eeuw. Destijds dacht misschien 2 procent van de bevolking op die manier, maar vanaf de jaren zestig verspreidde het kosmopolitisme zich steeds verder over de samenleving, mede door de sterke expansie van de universiteiten.

‘In de jaren zestig keken de hippies neer op de squares. Ze wezen hun eigen cultuur af en vonden andere culturen interessanter. Dat is allemaal prima, kritiek is belangrijk voor een cultuur. Maar als dat een belangrijke maatschappelijke stroming wordt, heb je een probleem. Want veel mensen zijn wél gehecht aan hun eigen groep en hun eigen cultuur. Dat maken we nu mee.

‘Sommige mensen houden van verandering en diversiteit, anderen van orde en stabiliteit. Als je conservatieve mensen verandering opdringt en zegt: je moet van diversiteit houden, anders ben je een slecht mens, dan zal het verzet alleen maar toenemen.’

We zitten hier in het hart van Londen, waar de hele wereld samenkomt. Ik begrijp best dat mensen gehecht zijn aan hun eigen groep, maar het kosmopolitisme van zo’n wereldstad is toch iets fantastisch?

‘Er is niets mis met de waarden van openheid en exploratie. Alleen wat doe je met iemand die zegt: ik houd van mijn routines en gewoonten? Het probleem ontstaat als jij zegt: die mensen willen niet veranderen, ze willen een homogene cultuur, en daarom zijn ze slecht. Je kunt ook zeggen: ik maak me sterk voor mijn eigen kosmopolitische opvattingen, maar ik accepteer dat andere mensen daar anders over denken. Daar moeten we volgens mij naartoe.

‘We zouden tot een vergelijk moeten komen. Je zou over immigratie moeten kunnen praten als over de belastingtarieven. Sommige mensen willen geen belasting betalen, anderen heel veel, en je eindigt ergens in het midden.’

Is het geen illusie dat je over een culturele kwestie als immigratie zo’n zakelijke discussie kunt voeren?

‘Volgens mij moet het kunnen. Het probleem is alleen dat veel mensen denken: wie zegt dat hij minder migratie wil, heeft een hekel aan minderheden. Maar dat hoeft niet zo te zijn.’

Groot-Brittannië verkeert in de greep van de Brexit. Volgens Kaufmann zal het een teleurstelling worden, deal of geen deal. Ondanks de Brexit zal het land zich niet kunnen onttrekken aan demografische en economische wetmatigheden. Het geboortecijfer van de Britten is laag, terwijl de bevolking buiten Europa groeit. Als de Britse economie een beetje blijft draaien, zal de vraag naar buitenlandse werknemers blijven bestaan. ‘De cijfers zijn niet heel duidelijk, maar suggereren dat de immigratie van buiten Europa is gestegen sinds het referendum. De leave-stemmers denken dat met de Brexit de zaken geregeld zijn, maar ze zullen zich verraden voelen als de immigratie gewoon blijft aanhouden’, zegt Kaufmann.

Er is geen ontkomen aan, denkt hij, de westerse wereld beleeft een onrustige periode omdat de witte meerderheid haar positie bedreigd ziet. In Whiteshift trekt hij een parallel met de Verenigde Staten tussen 1880 en 1960. Ook toen bestond er grote onrust doordat de traditionele meerderheid van White Anglo-Saxon Protestants (WASP’s) terrein verloor aan immigranten uit andere gebieden, vooral katholieken en Joden.

De daaruit voortvloeiende culturele onzekerheid leidde in 1920 tot de drooglegging. Het verbod op de verkoop van alcohol werd doorgedrukt door de protestantse meerderheid op het platteland, die de stedelijke cafécultuur beschouwde als een verderfelijke gewoonte van katholieke immigranten en grootstedelijke elites, de smart set. Uiteindelijk werden Italianen, Ieren, Joden en andere groepen opgenomen in een nieuwe dominante meerderheid, de witten.

Nu staat die witte meerderheid op haar beurt onder druk. In 1971 was 4,7 procent van de Amerikanen in het buitenland geboren. In 2011 was dat 13,1 procent, een cijfer dat sinds de jaren twintig niet meer zo hoog was geweest. Volgens demografische projecties zullen de witten rond 2045 een minderheid vormen – waarbij latino’s als niet-wit worden beschouwd.

Kaufmann voorspelt dat de geschiedenis zich zal herhalen, niet alleen in de Verenigde Staten, maar in de hele westerse wereld. Het aantal gemengde huwelijken zal toenemen en er zal een nieuwe ‘beige’ meerderheid ontstaan, geïncorporeerd in de witte meerderheidscultuur. Met deze voorspelling begeeft hij zich op ongemakkelijk terrein. Hij lijkt aan te leunen tegen de extreem-rechtse denkers die de verdwijning van ‘het blanke ras’ voorspellen, in een ‘Eurabië’ waar de oorspronkelijke bevolking wordt overvleugeld door immigranten.

‘Toch is mijn verhaal heel anders. Ten eerste zijn de demografische projecties van een Eurabië overdreven. In de meeste landen zullen witten nog heel lang in de meerderheid zijn. In 2050 vormen witten nog altijd 73 procent van de Britse bevolking. Maar er is ook een fundamenteel verschil. Mensen die bang zijn voor ‘Eurabië’ hebben een rigide idee van etniciteit: je moet een exclusief witte achtergrond hebben. Mijn visie is flexibeler. Bij groepen als de Maori, de Amerikaanse indianen of de Hawaiianen zie je vaak dat ze mengen met andere groepen en assimileren in de witte meerderheid. Daarom denk ik dat de definitie van wit zal worden uitgebreid naar mensen die er niet wit uitzien, maar wel een zekere Europese afstamming hebben. Dat heb ik zelf ook meegemaakt in mijn jeugd in Vancouver, waar de Aziatische gemeenschap heel snel groeide. Ondanks mijn kwart Chinese afkomst werd ik daardoor juist als witter gezien dan voorheen.

‘In Groot-Brittannië zie je mensen die half zwart zijn in de richting van de witte meerderheid bewegen. Nu heeft 2 procent van de Britten een gemengde afkomst. In het midden van de eeuw zal dat 30 procent zijn, rond 2150 75 procent.’

We zullen zien.

‘Ja, die projecties zijn gewoon wiskunde. Misschien is er een groep witten die zegt: we willen hier niets mee te maken hebben. Wij willen wit blijven. Dat is mogelijk. In dat geval zal de ontwikkeling langzamer gaan. Ik verwacht ook dat Afro-Caraïben sneller zullen mengen dan bijvoorbeeld de Turken en Marokkanen in Nederland of België.’

Maar als u gelijk krijgt, zal de rust rond 2150 weer een beetje zijn teruggekeerd.

‘Haha ja, helaas gaan wij dat niet meer meemaken.’

Politicoloog Eric Kaufmann. Beeld Asen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.