OpiniePolen

Polen leidt een nieuw machtsblok in het oosten van Europa

Europa beweegt richting een nieuwe machtsbalans en daar moet Nederland zich zorgen om maken, betoogt Alexander van Wijnen.

De Poolse president Andrzej Duda (links) en premier Mateusz Morawiecki (midden) verwelkomen de Slowaakse premier Igor Matovic voor de top in Warschau van de Visegrad Groep, op 3 juli. Beeld AP

Op 28 juli werd een historisch Europees verdrag getekend, maar wij horen er niets over in Nederland. In het Poolse Lublin, in de buurt van de grens met Oekraïne, kwamen de ministers van buitenlandse zaken van Polen, Oekraïne en Litouwen bij elkaar. Zij presenteerden de ‘Lublin Driehoek',  een plan voor militaire en economische samenwerking tussen de drie landen. Wat maakt dit tot zo’n historische gebeurtenis?

Om die vraag te beantwoorden, moeten wij terug naar het Lublin van het jaar 1569. Toen tekenden het koninkrijk van Polen en het groothertogdom van Litouwen de Unie van Lublin. Dit was het begin van het Pools-Litouwse Gemenebest, een nieuwe Europese grootmacht die meer dan 200 jaar een belangrijke rol speelde in Europa. Het Gemenebest, waar hedendaags Oekraïne ook bij hoorde, sloeg de handen ineen door de toenemende dreiging van de Russen. De geschiedenis herhaalt zich nu. De Russische inname van de Krim in 2014 schudde Oost-Europa wakker. Om zichzelf te beschermen zoeken de landen in de regio niet alleen hulp bij Europa, maar ook bij elkaar. Zoals in de 16de eeuw, vinden wij Polen in de hoofdrol.

Zonder dat wij het doorhebben, staat Polen plotseling aan het roer van een aantal grote Europese projecten. Sinds 2015, een jaar na de Kriminvasie, coördineren negen Oost-Europese landen hun veiligheidsbeleid onder de Boekarest Negen. Een jaar later begon het Driezeeëninitiatief als een project voor economische samenwerking tussen twaalf  EU-lidstaten tussen de Baltische Zee, de Zwarte Zee en de Adriatische Zee. De Visegrádgroep is een club van Oost-Europese landen die al jarenlang dwarsliggen bij het Europese migratiebeleid. Bij ieder project, inclusief de Lublin Driehoek, is Polen de grootmacht.

Wij, West-Europeanen, zien Oost-Europa nog altijd als de periferie van het continent, waar, behalve de dreiging van Rusland, weinig gebeurt. Dat is onterecht.

Het nieuwe Polen zal Europa veranderen. Al een aantal jaren ligt Polen in de clinch met Brussel. Daarom beschrijven Nederlandse rapportages over Polen vooral de binnenlandse politiek, waar de nationalistische regeringspartij PiS zich keert tegen liberale waarden zoals de vrijheid van meningsuiting. Maar de impact van het Poolse buitenlandbeleid op Europa is nog groter. 

‘Fort Trump’

Drie ontwikkelingen zijn belangrijk. Ten eerste: Polen zet in op een sterke relatie met de Verenigde Staten. Hoewel Polen een van de hardst groeiende economieën van Europa is, blijft de Poolse bevolking angstig voor de toekomst. De groeiende macht van Rusland roept verschrikkelijke herinneringen op. Daarom wil Polen naast de Lublin Driehoek ook een goede band met Amerika. Er lopen onderhandelingen over ‘Fort Trump',  een nieuwe Amerikaanse militaire basis in Polen.

Ten tweede: Polen is verdeeld over de relatie met Duitsland. De regeringspartij wordt gekenmerkt door anti-Duits sentiment. Dit zagen wij een paar weken geleden bij de Poolse presidentiële verkiezingen, waarin president Duda de Duitse media beschuldigde van inmenging. Veel Polen zijn net zo bang voor Duitsland als voor Rusland. Twee keer eerder, in 1795 en in 1939, kwamen Duitsland en Rusland bijeen om het Poolse gebied te verdelen. Zodra Duitsland en Rusland het goed met elkaar kunnen vinden, zoals nu rondom de pijplijn Nord Stream 2, is Polen alert. Zolang de PiS aan de macht blijft, zal Europese samenwerking op thema’s zoals migratie en klimaat dan ook moeilijk blijven door de confrontatie tussen Polen en Duitsland.

Ten derde: Polen kan de leider worden van een groot Europees gebied. De Lublin Driehoek, de Boekarest Negen, het Driezeeëninitiatief en de Visegrádgroep positioneren Polen als een leider van een ‘blok’ binnen de Europese Unie. Dit is een blok van relatief hard groeiende economieën die vaak andere economische, financiële en politieke belangen hebben dan Noord-, West- en Zuid-Europese landen.

Europese grootmacht

Een onafhankelijke relatie met de Verenigde Staten, confrontaties met Duitsland en leiderschap binnen Oost-Europa transformeren Polen mogelijk tot een Europese grootmacht.

Zo lijkt Europa richting een nieuwe machtsbalans te bewegen, en daar moet Nederland zich zorgen om maken. Nu de Britten zijn vertrokken uit de Europese Unie, en Italië en Spanje in zware financiële nood verkeren, zal de koers van Europa steeds meer worden bepaald door een nieuwe driehoek: Berlijn-Parijs-Warschau. 

Is Nederland hier voldoende op voorbereid? De discussie rondom het herstelfonds liet zien dat wij binnen Europa weinig partners hebben. Een klein maar innovatief land als Nederland heeft iets te verliezen als de nieuwe driehoek dominant wordt. Juist daarom moeten wij met andere kleine innovatieve landen samenwerken – binnen én buiten Europa.

Alexander van Wijnen is bestuurskundige, historicus en filosoof. Hij is werkzaam bij FreedomLab, de strategische denktank van investeringsmaatschappij Dasym.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden