Opinie Verdwijningen

Plotselinge verdwijningen die herinneringen oproepen aan Stalins Sovjet-Unie, lijken steeds vaker voor te komen

Moderne autocraten grijpen naar oude machtsmiddelen tegen opponenten, zoals in de Sovjet-tijd, schrijft Nina Chroesjtsjova.

De Chinese actrice Fan Bingbing verdween in juni en dook pas begin deze maand weer op. Beeld Getty Images

Van de militaire junta’s die in de jaren zeventig en tachtig Argentinië en Chili bestuurden tot het nietsontziende regime van Josef Stalin in de Sovjet-Unie: dictaturen kennen een lange geschiedenis van het doen ‘verdwijnen’ van tegenstanders. Nu lijkt deze sinistere praktijk terug van weggeweest.

Onder de militaire regimes in Chili en Argentinië kon iemand vanuit een helikopter in zee worden gegooid om nooit meer te worden teruggevonden. In Stalins Sovjet-Unie konden mensen elk moment worden opgepakt om naar de Loebjanka (het hoofdkwartier van de KGB) of een ander huiveringwekkend complex gebracht te worden. Tijdens de zuiveringen in de jaren dertig verdwenen miljoenen Sovjet-burgers voor altijd in gevangenissen of de Goelag.

Clandestien weggrissen

Vandaag de dag doen moderne autocraten deze tijden herleven door mensen, inclusief bekende figuren en hoge functionarissen, plotseling en clandestien weg te grissen en gevangen te zetten of erger. In veel gevallen duiken de vermisten uiteindelijk weer op, maar met een schijnbaar veranderde visie op hun eerdere daden of de regering die ze vasthield. China en Saoedi-Arabië vallen hierin het meest op – alhoewel ze absoluut niet de enige zijn – door het orkestreren van een reeks steeds brutalere ontvoeringen of verdwijningen van hun opponenten.

China zat achter de verdwijning vorige maand van Interpol-president Meng Hongwei die op reis was van Frankrijk waar Interpol gevestigd is naar Peking, waar hij ook heeft gediend als onderminister van Openbare Veiligheid. De ontvoering van Meng was in het bijzonder schokkend omdat veel Chinezen zijn benoeming op de hoogste post bij Interpol in 2016 bejubelden als teken dat het land eindelijk was doorgedrongen tot de eredivisie van de internationale orde. Toch bleek de Chinese president Xi Jinping bereid om deze pr-overwinning simpelweg het raam uit te gooien. Uiteindelijk werd aangekondigd dat Meng gevangen was gezet en ondervraagd over omkoping. Deze beslissing werd gerechtvaardigd als onderdeel van de aanhoudende Chinese campagne tegen corruptie. Het legt een totaal gebrek aan achting voor de wereldopinie bloot.

Eigenlijk is Xi zelfs een soort serie-ontvoerder. Sinds hij in 2012 aan de macht kwam zijn allerlei mensen – van kleinschalige uitgevers in Hongkong tot leiders uit het Chinese zakenleven – in het geheim ontvoerd en naar China gebracht. Na een lange periode van stilte en afzondering doken ze weer op om hun eerdere daden te veroordelen.

Chinese filmster

Dat is wat met Fan Bingbing gebeurde, de grootste Chinese filmster, die afgelopen juni van de radar verdween toen haar eerder zeer actieve account op het sociale mediaplatform Weibo (het Chinese antwoord op Twitter) plotseling stilviel. Niemand wist wat er gebeurd was. Uiteindelijk dook Fan eerder deze maand weer op en excuseerde zich voor het ontwijken van belastingen.

Ook Saoedi-Arabië heeft een reeks opvallende, politiek gemotiveerde ontvoeringen uitgevoerd. Afgelopen jaar beval de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman de detentie van de Libanese premier Saad Hariri die op officieel bezoek was in Riyad. Hariri werd geïsoleerd, zelfs van zijn bodyguards, en gedwongen om af te treden. Weken later, en naar de zin van zijn cipiers blijkbaar genoeg verlicht, werd hem toegestaan om naar Libanon terug te keren en zijn rol als gekozen leider op te pakken.

Toen verdween afgelopen week Jamal Khashoggi, Saoedisch journalist in ballingschap, na het Saoedische consulaat in Istanbul te hebben betreden. Zijn verdwijning is verder bewijs voor hoe weinig ontzag huidige autoritaire leiders hebben voor nationale grenzen wanneer het aankomt op hun tegenstanders het zwijgen opleggen. Volgens de Turkse autoriteiten vlogen er twee teams van in totaal vijftien mensen van Riyad naar Istanbul op de dag van Khashoggi’s afspraak en vertrokken deze enige uren later weer.

Dit klinkt ook Russen maar al te grimmig bekend in de oren: Stalin beschikte over speciale doodseskaders waarvan er een in Mexico de moord op zijn aartsvijand Leon Trotski voltrok. De ervaringen van Rusland zelf met door de regering georkestreerde verdwijningen behoren ook niet tot het verleden. Het is van het regime van Vladimir Poetin bekend dat het tegenstanders op buitenlands territorium op de korrel neemt, zoals vermeend gebeurde met de aanval met zenuwgas op de voormalig Russische spion Sergej Skripal en zijn dochter Julia in het Verenigd Koninkrijk afgelopen maart.

Minachting voor soevereiniteit

De vraag is of de minachting van autocraten voor grenzen of soevereiniteit bij het tot zwijgen brengen van critici de prijs ervan waard is. In het leeuwendeel van de westerse wereld wordt Poetin als paria beschouwd, Xi flirt met een verlies van geloofwaardigheid, en de reputatie van prins Mohammed als hervormer is ernstig beschadigd, wellicht onherstelbaar. Alle drie staat wellicht spoedig een besef te wachten zoals dat van Joseph Fouché, hoofdcommissaris politie onder Napoleon, na de ontvoering en het showproces van de hertog van Enghien: ‘Het was erger dan een misdaad; het was een vergissing.’

Nina Chroesjtsjova is hoogleraar aan The New School en senior fellow, World Policy Institute.  
Dit artikel werd eerder gepubliceerd door Project Syndicate. Vertaling door Melle Trap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden