Pippi viert kracht van verbeelding

De Duitse theologe Eske Wollrat gooit fictieve gebeurtenissen, uitspraken van personages en zelfs een niet-bestaand boek bij elkaar om Astrid Lindgren van racisme te betichten.

Pippi Langkous in Taka-Tukaland verscheen bij uitgeverij Ploegsma, geïllustreerd door Carl Hollander.

In de Volkskrant wordt momenteel gediscussieerd over racisme dat tot uiting zou komen in de sinterklaastraditie en in kinderboeken zoals Pippi Langkous (O&D, 24 oktober). Degenen die racisme bespeuren, willen begrijpelijkerwijs dat daar iets tegen wordt gedaan.

Nu kun je jaarlijks terugkerende rituelen, zoals een intocht van Sinterklaas, veranderen. In de jaren zestig waren de Pieten veel zwarter ge-schminkt en was Sinterklaas iemand om bang voor te zijn. Daar hebben Erik van Muiswinkel en Bram van der Vlugt met hun rolopvattingen grote wijzigingen in aangebracht, zoals ook toneelpersonages als Hedda Gabler en Shylock nu eens verschrikkelijk zijn en in een volgende opvoering weer zielig.

Met films wordt het lastiger. De eigenaar van een film kan besluiten een film die hem niet bevalt in een kluis op te bergen, zoals Freddy Heineken deed met een boekverfilming van W.F. Hermans. Hermans had daar niets over te zeggen, want hij had de filmrechten verkocht.

Censoren in dictaturen knippen vaak stukken uit films of verbieden domweg de uitvoering van een muziekstuk, bijvoorbeeld omdat de componist Joods is.

Stereotypen

Maar wat de Zweedse staatstelevisie met de tv-serie over Pippi Langkous heeft gedaan, is wel heel raar: ze hebben alleen in de geluidsband geknipt, zodat we Pippi niet meer horen zeggen dat haar vader een negerkoning is. Hoe klinkt dat: zoals in Amerikaanse tv-programma's het woord 'fuck' wordt weggebliept? En wat moeten de kijkertjes daarvan dan denken?

Dit wegknippen van een woord is gedaan omdat een Duitse theologe, Eske Wollrat, heeft gesteld dat de boeken van Astrid Lindgren volstaan met racistische stereotypen.

Als zo'n schriftgeleerde dat beweert, moet het wel waar zijn, ook al worden in de boeken van Lindgren eigenlijk alleen witte autochtone volwassen Zweden in een slecht daglicht gesteld.

Het eerste stereotype dat de lezer tegenkomt staat op pagina 53 en gaat over Chinezen, die volgens de clichés vogelnestjes eten. Maar bij Pippi gaat het er dan om dat een Chinees kind van zijn moeder zijn 'bord vol vogelnestjes' moet leegeten. En dat kind heet ook nog Peter. Leuke scène, maar geen racistisch stereotype te bekennen.

Wie zoekt naar de citaten die de theologe noemt, krijgt het helemaal moeilijk. In een interview heeft Wollrat het over alle boeken over Pippi en noemt ze als voorbeeld Een avontuur in de Zuidzee. Dat boek bestaat niet, ook niet in Duitse vertaling, dus dat valt al af.

'Negerkoning'

Ook zegt ze dat Astrid Lindgren Pippi's neiging om te liegen toeschrijft aan haar lange verblijf in Afrika. Maar dat doet Astrid Lindgren niet. Op pagina 15 van mijn uitgave zegt Pippi dat zélf, en het is overduidelijk dat ze ook daar weer liegt.

Net zoals Pippi al op pagina 1 beweert dat haar vader, die op volle zee overboord is geslagen, niet verdronken is, maar ongetwijfeld is blijven drijven en ergens 'negerkoning' is geworden. Dat lijkt meer een kinderfantasie, bedoeld om de nare waarheid niet onder ogen te hoeven zien, zoals ook de nabestaanden van de passagiers van het vermiste vliegtuig van Malaysian Airlines hebben gehoopt dat hun geliefden nog ergens op een eiland leefden.

Alleen in fictie kan zo'n fantasie dan ook nog uitkomen. Pippi's vader ís niet dood, maar inderdaad koning van een eiland met 164 inwoners. Die onverwachte wending doet denken aan het slot van de film La vita è bella, waarin een vader zijn zoontje door de hel van Auschwitz sleept door te doen alsof het allemaal een spel is, waarbij hij aan het eind zal worden opgehaald door een Amerikaan in een tank. Wat ook gebeurt, tot ontroering van iedereen die de film zag.

Soms viert een fictiewerk de kracht van de verbeelding zelf, en Pippi Langkous in Taka-Tukaland is zo'n boek. Lindgren heeft dat koningschap jaren later wel een bizarre fantasie genoemd, maar ze heeft het niet veranderd. Het hele boek staat immers vol met bizarre uitspraken, gebeurtenissen en fantasieën en is toch een stuk gemakkelijker dan Alice in Wonderland.

Spectaculaire conclusie

Ten slotte zegt Wollrat dat de negerkinderen zich in het wel bestaande boek Pippi in Taka-Tukaland in het zand voor de voeten van de blanke kinderen werpen. Ook dat - het wordt eentonig - staat niet in het boek. Ze doen het alleen voor Pippi die ze vereren als sterkste meisje ter wereld en ook omdat ze 'om een of andere onbegrijpelijke reden in hun hoofd hadden gekregen dat een blanke huid mooier is dan een zwarte'.

Lindgrens dochter wees in een reactie op de aantijgingen met nadruk op het feit dat haar moeder dat onbegrijpelijk noemde. Net als Pippi zelf: ze moet niets van die verering hebben en wil gewoon met de kinderen spelen. Het zand waarin de kinderen zich zouden werpen, heeft de theologe zelf verzonnen.

Wat Wollrat doet, is heel makkelijk: beticht een beroemdheid van racisme en je haalt het nieuws. Maar het is ook heel kwalijk. Hoewel Wollrat vast niet meent dat de hele Bijbel en de verfilmingen ervan Gods woord zijn, doet ze dat bij Lindgren wel: ze gooit fictieve gebeurtenissen, uitspraken van personages, niet in het boek staande passages en zelfs een niet-bestaand boek bij elkaar om een spectaculaire conclusie over Lindgren te bewijzen.

Geen auteursrecht

Het is eigenlijk laster, maar wel laster op basis waarvan een film wordt verminkt. En alsof dat niet erg genoeg is, worden nu de opties besproken om passages uit de boeken te laten verwijderen of ze van een waarschuwingssticker te voorzien.

Niemand werpt echter de vraag op wie dat dan zou moeten doen. De VN-commissie voor Afrikaanse mensen? Eske Wollrat? Die hebben het auteursrecht niet en zijn dus gelukkig niet gemachtigd boeken te verminken. De dochter van Astrid Lindgren kan dat als enige, maar zij is absoluut niet van plan de nagedachtenis van haar moeder met zo'n ingreep te besmeuren. En die Zweedse tv kan naar de rechten voor volgende Lindgrenverfilmingen fluiten.

In Nederland lag Annie M.G. Schmidt ooit onder vuur van feministen en andere activisten en Jip en Janneke waren volgens toenmalige theologen rolbevestigend. De kleuters hadden namelijk gewoon een vader en een moeder of zoiets. En het boekje Spiegeltje Rondreis, over grootouders met kleinkinderen op alle continenten, zou 'eurocentristisch' zijn. Wat moet je als schrijver met zulke aantijgingen?

Al in de jaren zestig vroeg Annie Schmidt zich af of het zou helpen als ze schreef: 'Ga je mee?', zei Jip, 'moeders tieten afsnijden?' 'Hè ja', zei Janneke.

Dat herschrijven is altijd erg lastig en kan tot hilarische resultaten leiden, zoals in het boekje Politiek correcte verhaaltjes voor het slapen gaan, waarin Roodkapje de boswachter beschuldigt van dieronvriendelijk gedrag richting de wolf. Schmidt heeft het gelukkig niet gedaan, anders had ze nu vast weer andere activisten op haar dak gehad.

Jan Willem Jurg, neerlandicus
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden