Blog

'Pesten is natuurlijk gedrag, en niet alleen voor mensen'

Sarren, treiteren en iemand buitensluiten is niet alleen aan mensen voorbehouden. Ook bij andere primaten komt pestgedrag voor. Evolutionair psycholoog Mark van Vugt over de psychologie van het pesten.

Op de apenrots is pesten een manier om dominantie te tonen.Beeld anp

Als je aan ouders zou vragen wat ze erger zouden vinden: dat hun kind slecht presteert op school of dat hun kind gepest wordt, dan denk ik dat een overgrote meerderheid het laatste erger vindt. En als je ze vraagt, heeft u liever dat uw kind het slachtoffer is of juist de pestkop, dan zullen velen waarschijnlijk ook het laatste verkiezen.

Er is inmiddels veel psychologisch onderzoek gedaan, ook in Nederland, dat aantoont dat gepest worden tot allerlei emotionele en lichamelijke klachten kan leiden, zoals hoofdpijn, angst en depressie, en in extreme gevallen zelfs tot zelfmoord. Pesten wordt dan ook terecht gezien als een belangrijk en urgent nationaal probleem. Allerlei statistieken wijzen erop dat het pesten op school eerder toe- dan afneemt. De toename van pesten via sociale media (cyberpesten) is daar een belangrijke oorzaak van.

Vandaar dat er op de meeste scholen inmiddels veel verschillende anti-pestprogramma's in omloop zijn. Sinds kort weten we dat maar een handvol daarvan volgens de experts voldoet aan de wetenschappelijke criteria van degelijkheid en effectiviteit. Overigens is dat laatste bij gebrek aan langlopend onderzoek nog twijfelachtig, zelfs bij de goedgekeurde programma's. De verwachting is dat deze programma's, zoals de Kanjertraining en de Vreedzame school - de laatste wordt op de school van mijn zoon Jamie in Hilversum toegepast -, door de staatssecretaris van Onderwijs verplicht aan scholen zullen worden opgelegd.

Maar als we iets aan pesten willen doen moeten we natuurlijk eerst weten wat het is en waarom kinderen het doen. Pesten is een vorm van agressie die plaatsvindt in een machtsrelatie - dus waarbij de pestkop meer macht heeft dan het slachtoffer. Als evolutionair psycholoog kijk ik altijd naar de functie van een bepaald gedrag. Pesten heeft ook een functie, namelijk om status te verwerven in de hiërarchie van een groep. Aangezien er maar enkele plekken aan de top zijn, moet er dus flink om status worden gevochten. En pesten is een manier om je dominantie te tonen. Er zijn verschillende manieren van pesten, lichamelijke en geestelijke, en er is een directe vorm van pesten, bijvoorbeeld een klasgenoot laten struikelen, en een indirecte vorm, bijvoorbeeld roddelen over een ander kind.

Dat we de lichamelijke variant terugzien bij onze primatenneefjes en -nichtjes suggereert dat het een oeroud fenomeen is. Op de apenrots pesten de aapjes elkaar voortdurend om te laten zien wie er de baas is. Als andere apensoorten net als wij zouden kunnen praten, dan zou er op de apenrots flink op elkaar worden gescholden.

Cyperpesten is een steeds groter probleem aan het worden.Beeld anp

Uit biologisch onderzoek weten we dat er allerlei voordelen verbonden zijn aan een dominante positie. Zo zijn de dominante dieren gezonder, ze leven langer en hebben meer te eten. Geldt dat ook voor de menselijke pestkoppen? Uit een onderzoek op verschillende scholen in Amerika bleken de pestkoppen de meest populaire kinderen op school. De onderzoekers concludeerden dat de pestkoppen, ondanks hun gedragsproblemen, psychisch sterker waren en een hoge sociale status genoten. De slachtoffers daarentegen gingen gebukt onder gevoelens van angst en schaamte en werden buitengesloten door hun klasgenoten.

Dit is geheel in overeenstemming met ander onderzoek dat laat zien dat pestkoppen een bovengemiddeld hoog zelfbeeld hebben. Terwijl vaak gedacht werd dat kinderen juist gaan pesten omdat ze een laag zelfbeeld hebben, blijkt dus het omgekeerde het geval te zijn.

Wel is er een interessant leeftijdseffect te bespeuren. Bij jonge kinderen spelen de fysiek dominante kinderen vaak de baas en pesten ze vaker, maar naarmate kinderen ouder worden zijn de sociaal slimmere kinderen vaker de baas, bijvoorbeeld omdat ze makkelijker de groep naar hun hand kunnen zetten. Dan nemen ook de subtielere vormen van pestgedrag toe.

Polsbandjes tegen pesten met de tekst 'you are good'.Beeld anp

Het lijkt er dus op dat het loont om de pestkop te zijn op school, terwijl de nadelen voor de gepeste zijn. Dat werkt zelfs op latere leeftijd door. Uit medisch onderzoek blijkt dat slachtoffers van pesten een aanzienlijk kleinere hoeveelheid ontstekingsremmende stoffen in hun lichaam hadden dan degene die aangaven dat ze zelf veel gepest hadden op school.

Als we door een evolutionaire bril naar pesten kijken dringt de vraag zich op wat we eraan kunnen doen. Dat pesten natuurlijk gedrag is, wil nog niet zeggen dat we het maar moeten tolereren. Daarvoor zijn de kosten voor slachtoffers veel te hoog. Hier zijn een aantal suggesties om pestgedrag terug te dringen:

1. Zorg ervoor dat kinderen inzien dat pesten niet stoer is en en dat het hun geen status verschaft. Dat heeft met de normen en waarden op een school te maken en die kunnen erg verschillen. Om pesten te voorkomen is het belangrijk dat leraren, ouders en klasgenoten eenduidig zijn in hun boodschap dat pestgedrag niet 'cool' is.

2. Geef kinderen alternatieven om populair te zijn. Op sommige scholen wordt de nadruk gelegd op sport; daar zijn dan de meest sportieve kinderen ook de populairste. Op andere scholen wordt juist meer aandacht besteed aan creativiteit of schoolprestaties en dat zien we terug in de populariteitslijstjes op die school. Zo geef je kinderen de mogelijkheid om status te verkrijgen op een andere manier dan door pestgedrag.

Beeld anp

3. Het aanleren van sociale vaardigheden is van belang om dominante kinderen te laten inzien dat er andere, socialere manieren zijn om status te verwerven, bijvoorbeeld door spelletjes te organiseren of andere kinderen te helpen.

4. Zorg dat je zelf geen gemakkelijk slachtoffer bent. Pestkoppen richten zich vaak op de kinderen die een beetje buiten de groep vallen. Door sociale vaardigheden zoals assertiviteit te ontwikkelen, kun je jezelf psychologisch weerbaarder maken tegen pestgedrag. Ook kun je lichamelijk zelfverzekerder worden. Zo vertelde de voetbalcoach van mijn zoon mij onlangs dat hij vroeger gepest werd op school omdat hij loenste. Zijn vader kwam met de oplossing: ga op judotraining. Daarna werd hij niet meer gepest.

Mark van Vugt (1967) is evolutionair psycholoog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Vonk, het zaterdagse achtergrond- en opiniekatern van de Volkskrant, blogt hij geregeld over de 'vreemde, buitenissige en saillante aspecten van menselijk gedrag'. Hij is op Twitter te volgen via @ProfMarkvugt.

Mark van VugtBeeld Els Zweerink
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden