VerslaggeverscolumnSyriëdebat

Pendelen tussen openbaar of staatsgeheim maakt van Syriëdebat een schijnvertoning

Er zat een surrealistische kant aan het debat met minister Blok over de Nederlandse steun aan Syrische ‘gematigde’ milities. Het ene Kamerlid wist meer dan het andere. Daar mocht niet over gesproken worden.

D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma benoemde de kwestie. Dit is een lastig debat, zei hij. Omdat we pendelen tussen openbaar en staatsgeheim. Dat moet anders, daar moeten we lessen uit trekken.

Tegenover hem stond Sadet Karabulut, SP-Kamerlid. Van zes van de 22 door Nederland gesteunde strijdgroepen zijn namen en oorlogsmisdaden openbaar, door speurwerk van Nieuwsuur en Trouw. Karabulut wilde van Sjoerdsma weten hoe het met de andere zestien milities zit. Sjoerdsma ging dat niet vertellen. ‘Dan moet je bereid zijn staatsgeheime informatie tot je te nemen’, vond hij. ‘Het is essentieel dat wij ons volledig inlezen.’ Karabulut had dat niet gedaan. Hij wel, hij kende zodoende de namen van die andere milities.

Wie die staatsgeheime stukken wilde lezen, moest zich in de dagen voor het debat melden bij de griffie van de Tweede Kamer. Daar stond een laptop klaar met vertrouwelijke documenten. Kamerleden mochten om beurten komen. In de kamer waren leden van de griffie aanwezig om erop te letten dat niemand aantekeningen maakte.

Sjoerdsma (D66) vond het lastig om te pendelen tussen openbaar en staatsgeheim.Beeld ANP

Karabulut weigerde te gaan, vertelde ze me tevoren. ‘Ik wil open aan dat debat beginnen. Mijn kernvraag is of er mensenrechten zijn geschonden. Informatie daarover moet openbaar zijn, anders voel ik me voor de gek gehouden.’ Ze verwees naar commandanten van Syrische milities die er in de media openlijk voor uitkwamen dat ze van Nederland steun kregen. Die deden ook niet geheimzinnig over waar die steun terechtkwam: ‘Gaf je ons bloem, dan at Al Qaida ons brood, gaf je ons auto’s, dan zat Al Qaida aan het stuur.’ Karabulut: ‘Als ze zelf zo vrijuit praten, snap ik niet waarom deze informatie vertrouwelijk moet zijn.’

Karabulut (SP) wilde geen geheime stukken inzien.Beeld ANP

Bram van Ojik van GroenLinks had de geheime documenten wél gelezen, maar maakte zich zorgen over wat hij met die kennis moest. ‘Ik heb allerlei informatie tot me genomen, zowel openbaar als geheim. Het wordt lastig uit elkaar te houden waar je wat gelezen hebt. Ik hoop dat ik in het debat de bronnen weet te scheiden.’ Overigens vond hij de geheime informatie weinig toevoegen. ‘Mij gaat het om de lessen voor de toekomst. Dan is het algemene beeld het belangrijkst.’

Voor Raymond de Roon van de PVV was een vergelijkbare zorg juist de reden de geheime stukken niét te willen lezen. ‘Dan weet je zeker dat je alleen openbare informatie gebruikt. Ik wil me niet steeds hoeven afvragen of ik misschien iets vertrouwelijks openbaar. Buitenlandse Zaken had hier beter over moeten nadenken. Dit kan niet zo.’ In het debat vroeg hij minister Blok: ‘Vindt u dit de juiste manier: in vertrouwen informeren, en ons vervolgens de mond snoeren? Dan zet je de Kamer buitenspel.’

Andere Kamerleden waren prudenter. Attje Kuiken (PvdA) vertelde pas na enig aandringen dat ze de geheime stukken had bekeken, en wilde over de procedure en beïnvloeding van het debat geen oordeel vellen.

Niet alleen de details over de steun waren geheim, dat gold ook voor het  ambtelijke advies, gegeven in een vroeg stadium van de operatie. Volgens Buitenlandse Zaken is dat omdat ambtenaren zich vrij moeten voelen: ‘Om te waarborgen dat ambtenaren zo nodig intern hun meerderen van tegenspraak durven voorzien.’ Op aandrang van de Kamer werd alsnog een samenvatting openbaar gemaakt, waaruit bleek dat er twijfel bestond of logistieke steun ‘verenigbaar was met het internationaal recht’.

De Roon (PVV) wilde ook geen staatsgeheimen lezen.Beeld ANP

‘Zonder geheimhouding kan de staat de vrijheid van de burger niet beschermen’, schrijft bestuurskundige Paul Frissen in zijn boek Het geheim van de laatste staat. Niemand zal dat bestrijden. Maar ook geheimen moeten politiek gewogen kunnen worden. Zo kennen Binnenlandse Zaken en Defensie de Commissie Stiekem, waar fractieleiders vertrouwelijk spreken over geheime informatie, doorgaans afkomstig van inlichtingendiensten.

Ook dat kan tot frustraties leiden, getuige de motie die PVV-voorman Geert Wilders in augustus 2015 wilde indienen vanwege ‘iets schokkends’ wat hij daar had gehoord. Hij was zo geschrokken dat hij het kabinet om een ‘ingrijpende beleidswijziging’ vroeg, maar kon door zijn zwijgplicht niet zeggen waar het om ging.

Dat mag niet verhinderen dat ook voor Buitenlandse Zaken een forum wordt gecreëerd waar over vertrouwelijke informatie kan worden gesproken. Nu was het debat een schijnvertoning, waarbij de kernvragen – hoe en door wie werden die milities geselecteerd en gecontroleerd, wie hebben oorlogsmisdaden begaan en had dat consequenties – niet tot in detail konden worden behandeld. Terwijl de informatie klaar lag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden