Opinie

Pechtold: Zo vormen we onze gezamenlijke identiteit

De zoektocht naar onze identiteit is urgenter geworden, juist nu, in een samenleving waarin de diversiteit blijft toenemen, schrijft D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold. 'Het is niet aan de overheid om te oordelen welke identiteit op enig moment het belangrijkste is voor iemand.'

Publiek op het Museumplein tijdens de manifestatie van IEDER1. Met de parade en manifestatie wil de organisatie de etnische en culturele diversiteit in Nederland vieren. Beeld anp

Is Nederland nog wel Nederland? In een conservatieve wedloop buitelen PVV, CDA en VVD over elkaar heen om het ware Nederlanderschap te claimen. D66'ers kijken dan vaak wat ongemakkelijk toe. Ons verhaal van een levende identiteit en een open samenleving is nu eenmaal genuanceerder dan het beeld van molens, tulpen, Sinterklaas en Piet. Maar de vraag wie wij zijn en wat ons bindt willen wij niet en mogen wij niet overlaten aan populisten en zij die in hun kielzog meelopen.

'Ich bin ein Berliner.' Zo sprak John F. Kennedy in 1963 tegen de achtergrond van de Berlijnse muur op het heetst van de Koude Oorlog. De Amerikaanse president had het niet over een specifieke identiteit waarmee je geboren wordt, of die je van je ouders meekrijgt. Kennedy sprak over de vrije ziel van de Duitse stad waarmee hij zich, ook als Amerikaan, verbonden voelde. Stel je voor dat Kennedy had gezegd: 'Ik ben een Nederlander.' Wat voor beeld krijgen we daarbij? Waar zou hij trots op zijn? Waarmee zou hij zich verbonden voelen?

Identiteit

De zoektocht naar onze identiteit is niet nieuw, maar wel urgenter geworden, juist nu, in een samenleving waarin de diversiteit blijft toenemen. Het is al moeilijk om verbintenis te vinden tussen autochtone Nederlanders. Nog ingewikkelder is dat tussen mensen met allemaal verschillende achtergronden. Moeilijk ja. Maar niet onmogelijk.

Wie identiteit reduceert tot een paspoort, tot dat kleine paarse boekje dat je afhaalt bij de gemeentebalie, doet Nederland zo tekort. Wat ons bindt, wat ons Nederlander maakt ligt zowel achter als voor ons. Wij hebben de Nederlandse geschiedenis en cultuur in de rug. Daar hoort trots en schaamte bij. Vieren en herdenken. Gouden momenten en zwarte bladzijden. Zonder kennis van onze rol in Nederlands-Indië of verantwoordelijkheid voor de slavernij komen we niet vooruit. Bovendien is juist de bereidheid om die hoofdstukken ook te lezen onderdeel van onze openheid.

Openheid

De geschiedenis van Erasmus en Max Havelaar, Anne Frank en de Republiek, Srebrenica en Aletta Jacobs; ze laten zien hoe Nederland werd tot wat ze is. Ze raken aan wie we zijn, in welke mooie tradities we geworteld zijn. De eerste Nederlandse grondwet was een van de meest democratische ter wereld. Nederland is de plek waar boeken gedrukt mochten worden die overal verboden waren. De plek ook waar mensen vanwege hun geloof naartoe vluchtten. Grote wetenschappers deden ontdekkingen in Nederland, omdat ze hier vrijelijk konden experimenteren. Dat konden zij slechts doen bij de gratie van openheid. De lijn van dat verleden vol openheid loopt door naar hedendaagse vrijheden zoals het recht op euthanasie of het homohuwelijk. Ook die verworvenheden maken veel Nederlanders trots.

Met het verleden in de rug bouwen we verder aan de toekomst. Ongeacht je afkomst dus. Verschil zal er altijd wezen. Dat kan lastig zijn. Lastig omdat we ankers missen. Kerken, vakbonden, politieke partijen hebben hun positie als zuilen verloren. Lastig ook omdat we in een tijd leven van versnelling en verandering. En daarin juist behoefte hebben aan herkenbaarheid en veiligheid. Dingen die je eerder voelt bij mensen 'zoals wij' en minder bij 'de ander.' Het is een tijd van globalisering, omvangrijke migratiestromen, de ene digitale revolutie na de ander.

Eigen kring

Met een buitenwereld die steeds indringender binnenkomt, is het een logische reactie om je terug te trekken in eigen kring. In die gescheiden werelden worden we vaak gestimuleerd om ons nog verder af te zonderen, offline én online. Of het nu fundamentalistische moslims zijn die zich afsluiten voor andere meningen, orthodoxe christenen die het verleden willen terughalen of de PVV die het liefst de luiken dicht doet.

Wij staan niet voor een land van 'weg met', of 'schijt aan de ander'. Wij willen verbinden. Wij staan voor een Nederland van gezamenlijke ambities. En voor optimisme. Positief, maar niet naïef. Open stellen vereist grenzen stellen. Persvrijheid is onaantastbaar. Maak je een journalist het werk onmogelijk? Dan kun je de politie op je dak verwachten. Dat lijkt misschien vanzelfsprekend, dat is het niet. Erdogan in Turkije en Orban in Hongarije laten zien dat het niet ver hier vandaan heel anders is.

Turken gaan de straat op nadat journalisten en wetenschappers zijn opgepakt omdat zij terrorisme zouden promoten. Beeld epa

Gedeelde waarden

En het gaat om hoe we samenleven. Daarbij is lang niet alles met wetten te regelen. We gaan de kleur van Piet niet in een wet vastleggen. We zijn beleefd naar elkaar en tonen respect, maar we gebieden mensen niet per wet om elkaar de hand te schudden. We verbieden geen vreedzame demonstraties voor een buitenlands staatshoofd. We mogen zeggen wat we vinden, maar doen dat met een beetje respect. Met harde woorden noem je misschien het beestje bij de naam, ze werken ook averechts. Kun je verwachten dat derde generatie kinderen van Marokkaanse migranten zich Nederlander voelen als ze steeds 'pleur op' te horen krijgen?

Verschillen kun je aan met een stevige basis van gedeelde waarden. Die hebben we. Nederland onderscheidt zich als een land van keuzevrijheid voor en gelijkwaardigheid van ieder mens; van gelijke rechten en kansen voor man én vrouw; van respect en openheid; van bereidheid om hard te werken en om samen te werken; van omzien naar de ander en internationale betrokkenheid. Dit Nederlanderschap leer je niet zomaar op een cursus. Je zet je in, en bouwt mee, zoals we allemaal meebouwen, aan een vrije en verbonden samenleving. Wie je bent is wat je bijdraagt.

Met deze waarden vormen we onze gezamenlijke identiteit. Die is wat ons betreft niet statisch of strak afgeperkt. Er zijn verschillende manieren om dezelfde waarden te eren. Wij erkennen ook dat mensen een meervoudige identiteit hebben, en dat de Nederlandse identiteit in zichzelf veelzijdig en dynamisch is. Mensen zijn naast Nederlander ook vader, Rotterdammer, politicus, Turks, zakenvrouw, moslim, Brabander, katholiek of Europeaan. Het is niet aan de overheid om te oordelen welke identiteit op enig moment het belangrijkste is voor iemand. Dat bepalen we ieder voor onszelf en met elkaar. Elke keer opnieuw. Dat is Nederland.

Alexander Pechtold is D66-fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Dit artikel is tot stand gekomen in samenwerking met de Mr. Hans Van Mierlostichting, het wetenschappelijk bureau van D66.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden