Column

Paul Brill: ook in Amerika van Trump zal de wal het schip keren

Is een volk dat zijn geschiedenis negeert, gedoemd om de fouten en misrekeningen uit het verleden te herhalen? De veelgeroemde Amerikaanse historicus Timothy Snyder meent van wel en ik ben geneigd dat te beamen. Maar de grote vraag is altijd weer hoeveel herhaling de geschiedenis in petto heeft.

Donald Trump en zijn VP Mike PenceBeeld afp

Snyder was twee weken geleden in Nederland voor de Auschwitz-lezing en maande zijn gehoor om het ontsporingsgevaar in het Amerika van Donald Trump, die hij een wezenlijk ondemocratische instelling toedicht, niet te onderschatten. 'In de jaren dertig dachten Europeanen ook vaak dat het niet erger kon worden. Totdat het wel erger werd.'

In een gesprek met De Groene Amsterdammer wilde hij zelfs niet uitsluiten dat het Witte Huis een gebeurtenis of een dreiging zal aangrijpen om de midtermverkiezingen van 2018 te annuleren.

Een week na deze alarmerende teksten las ik in de Frankfurter Rundschau een interview met de Duitse historicus Heinrich August Winkler, een oudere coryfee in zijn vak. De ironie spreekt hier een woordje mee: waar de Amerikaan vreest voor een neergang van de liberale democratie in de Verenigde Staten, vertrouwt de Duitser op de Amerikaanse vrijheidsgeest.

'Trump is niet identiek met Amerika', benadrukt Winkler. Hij ziet de huidige president trouwens meer als een Amerikaanse Silvio Berlusconi dan als een reïncarnatie van het Europese fascisme uit de jaren dertig. En hij denkt dat Trump beduidend minder ruimte zal krijgen dan Berlusconi. 'De tegenkrachten van een populistische pseudodemocratie zijn in Amerika veel sterker.'

Wie heeft er gelijk? 'Het is te vroeg om dat te kunnen zeggen', antwoordde de Chinese premier Zhou Enlai toen hem werd gevraagd welke betekenis de Franse Revolutie in zijn ogen had voor de loop van de geschiedenis. Dus laten we, na amper een maand, waken voor al te stellige oordelen over Trumps presidentschap. Maar voorlopig dringt Winklers visie zich meer op dan die van Snyder.

Want dit is toch wat het meest in het oog springt bij alle dwaze en gevaarlijke capriolen die bijna dagelijks door de nieuwe directie van het Witte Huis worden gemaakt: ze worden niet met lijdzaamheid gadegeslagen. De rechterlijke macht blokkeert ondeugdelijke presidentiële decreten, de media laten zich niet intimideren, het overheidsapparaat brengt informatie naar buiten als de waarheid en de grondregels van behoorlijk bestuur met voeten worden getreden. Zelfs beginnen sommige Republikeinse Congresleden op de rem te trappen. Dat geeft de burger moed.

Daarmee is niet gezegd dat het allemaal wel zal loslopen. Er heerst een ongekende chaos in Washington. Team-Trump legt een verbijsterende incompetentie aan de dag, die minstens zo schadelijk is als de ideologische scherpslijperij van de firma Bannon & Co. Laten we ook niet miskennen dat een groot deel van Trumps achterban vooralsnog bereid is om het excentrieke optreden van hun toeverlaat met de mantel der liefde te bedekken. Zo groot is de gespletenheid in het land.

Maar in navolging van Winkler kan een beetje relativering ook geen kwaad. Een andere historicus, Arthur Schlesinger jr., heeft de Amerikaanse geschiedenis ooit getypeerd als een pendule met een slinger die heen en weer gaat tussen verandering en continuïteit, progressief en conservatief, internationalistisch en naar binnen gekeerd.

'Revoluties' komen en gaan. Trumps verkiezingszege is in feite de vierde omwenteling in vijftig jaar. Telkens keerde de wal het schip.

De protestbeweging van de jaren zestig heeft de maatschappij het ingrijpendst veranderd, vooral met de burgerrechten. Maar het sektarische vervolg stuitte op de grens die Richard Nixons 'stille meerderheid' trok.

Trump tijdens de persconferentie van afgelopen donderdagBeeld epa

De doorbraak van Ronald Reagan in 1980 werd uitgeroepen tot het begin van een langdurig (neo)conservatief overwicht, dat evenwel gematigder bleek dan was voorspeld en het einde van het decennium amper haalde.

Het aantreden van Barack Obama gold als een trendbreuk en niet alleen omdat hij de eerste zwarte president was: door de demografische ontwikkelingen, met name de groei van de minderheden, zouden de Democraten voor lange tijd de sleutel tot het Witte Huis in handen krijgen. Maar men vergat dat in het Amerikaanse electorale stelsel de breedte van de coalitie evenzeer telt als de macht van het getal.

Natuurlijk kent de geschiedenis ook blijvende keerpunten. Maar dan moet aan een aantal voorwaarden worden voldaan. Niet in de laatste plaats: wervend leiderschap. Waarvan dus geen sprake is zolang Donald Trump zo amechtig Alec Baldwin blijft imiteren.

Paul Brill is buitenlandcommentator van de Volkskrant. Reageren? p.brill@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden