The big picture Arie Elshout

Pas in het klimaatdebat op voor oude valkuilen

Bevlogen als altijd pleitte Frans Timmermans er vorige maand in het Europees Parlement voor dat we onze maatschappij een nieuwe start laten maken. De dreiging van de klimaatverandering is existentieel. Nodig is een ongekende transformatie van onze samenleving, willen we het ‘het eind van de wereld stoppen’. Falen is geen optie, was de met applaus afgesloten boodschap.

In het Brusselse Berlaymontgebouw, waar de Europese Commissie zetelt, wordt intussen onder leiding van supercommissaris Timmermans hard gewerkt aan een superklimaatplan, de Green Deal. In de wandelgangen van deze bureaucratische bijenkorf valt te horen dat dit werk ‘heel anders is dan alles wat de Commissie voorheen heeft gedaan’. Het gaat om onze manier van leven. Die moet worden aangepast. Politici, burgers, bedrijven, burgemeesters, buurten, jongeren – iedereen zal worden aangespoord mee te doen.

De energie en bezieling zijn voelbaar. Dit is nu waartoe de Europese Unie dient, klinkt het. De EU heeft een nieuw doel. Was lang het ‘Nooit meer oorlog’ haar bestaansrecht, in de toekomst moet dat ‘Red de wereld’ worden.

De laatste keer dat er zo’n indringend besef van existentiële bedreiging bestond, was in de jaren tachtig. De vrees was toen dat de mensheid zichzelf zou vernietigen met kernwapens. ‘How can I save my little boy from Oppenheimer’s deadly toy?’, zong Sting in het onheilszwangere Russians. Maar hoe groot ook de angsten in die tijd, het probleem was hanteerbaar. Het was geschapen door politici en bleek uiteindelijk simpel door politici te kunnen worden opgelost. Met een pennestreek onder een reeks ontwapeningsakkoorden.

6 september 2019. De orkaan Dorian heeft een ravage achtergelaten op de Bahama’s. Beeld Getty

Dit keer is er een andere speler in het spel, niet kernwapens, een menselijk product, maar het klimaat, een oerkracht die in alles de menselijke maat en macht overstijgt. Toch proberen we het ook nu met conferenties en verdragen. Logisch: door menselijk toedoen is het klimaat negatief beïnvloed, dan moet het ook mogelijk zijn dit door menselijk toedoen te corrigeren. Maar met alleen een pennestreek redden we het ditmaal niet.

Het klimaatprobleem is zo dwingend en alomvattend dat ook de aangedragen oplossingen dwingend en alomvattend zijn. Een nieuwe start, een nieuwe maatschappij en eigenlijk ook een nieuwe mens. Consumeren, produceren, eten, koken, stoken, douchen, autorijden, vliegen, kinderen krijgen: het moet minder of anders. Handelingen die we voorheen gedachteloos uitvoerden zijn een bron van schuld- en schaamtegevoelens geworden.

Deze bewustwording is onvermijdelijk. Tegelijkertijd ben ik er niet helemaal gerust op. Dat rijtje ‘nieuwe start, nieuwe maatschappij, nieuwe mens’ is het dna van de aloude menselijke drang tot social engineering, het streven om vanaf de tekentafel de ideale wereld en mens te scheppen. Het leidde tot de historische tragedie van het communisme. Dat pleegde volgens de Britse historicus Tony Judt ‘de intellectuele zonde van de [20ste] eeuw’. Het besliste over het leven en lot van anderen uit naam van een toekomst waarover het pretendeerde exclusieve en perfecte informatie te hebben.

Nu is de klimaatwetenschap veel harder en overtuigender dan de grotendeels pseudowetenschappelijke inzichten van het communisme. Toch moeten we oppassen voor oude valkuilen. Een grotere angst dan een existentiële is er niet. Wie vreest voor de ondergang van de wereld, zal ver willen gaan om de boel te redden. Daarom waarschuw ik alvast.

Weersta de verleiding om burgers met morele, sociale en politieke dwang in een klimaatneutrale mal te persen. Zoek voor elke maatregel democratische steun. Luister, communiceer en overtuig. Sla niet door in de veranderingen die je van mensen vraagt. Verabsoluteer niet de klimaatdoelpercentages en -jaren. Blijf kritisch, ook tegenover de wetenschap, zo hoort dat in de wetenschap. Pleeg geen censuur op tegenstemmen. Doe niet alsof er maar één oplossing mogelijk is. Volg de weg van de geleidelijkheid. En accepteer dat de mens onvolmaakt is en nooit volmaakt zal worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden