ColumnSheila Sitalsing

Over de leemlaag, die zich niet zomaar weg laat hakken

null Beeld

Midden in een boeiend bericht van de NOS – de omroep heeft documenten weten los te peuteren bij het ministerie dat over visserij gaat en destilleerde daaruit hoe er op dat ministerie is gesjoemeld en gejokt tegen de Europese Commissie ten behoeve van Nederlandse pulsvissers – kwam ik hem weer tegen: de leemlaag.

De leemlaag is een tijdje een begrip geweest op het Binnenhof, toen men daar nog onder de indruk was van het grotelijks falen van de overheid. Dat was ontaard in het toeslagenschandaal, en daarnaast bleek er nog veel meer mis in het openbaar bestuur.

Er waren eind 2020 liefst twee parlementaire commissies om uit te zoeken waar het fout gaat. Een lange stoet bestuurskundigen, ambtenaren en ministers kwam boetvaardig uitleggen hoe lastig besturen in Nederland is. En allemaal noemden ze hem een keer: de leemlaag.

De leemlaag bestaat uit ambtenaren, ergens op het niveau middenhoog tot hoog, die belangrijke informatie wegmoffelen. Soms expres, soms per ongeluk. Meestal betreft het onwelgevallige berichten die van beneden naar boven willen.

Denk aan noodsignalen dat het uit de hand loopt op de werklvloer, omdat men krankzinnig beleid moet uitvoeren, omdat de politiek dingen vraagt die ondoenlijk zijn. De chef bergt die waarschuwingen op in een la, want hij kijkt wel uit om op het ministerie te vertellen dat een zwaar bevochten politiek compromis is geflopt. Of in de laag daarboven wordt besloten dat ‘het beter is als de minister dit niet weet’. Waarop de onwetende minister opgewekt aan de Tweede Kamer vertelt dat alles prima loopt.

Een variant: de minister hoort alsnog van de ellende, daalt geschrokken af in de leemlaag en verzoekt om een ‘oplossing’ voor het feit dat het parlement veel te lang in het ongewisse is gehouden. Zo kon het komen dat in het toeslagenschandaal een ambtenaar besloot tot het 'niet archiveren’ van een notitie waarin een jurist jaren geleden al waarschuwde dat de overheid op laakbare wijze burgers aan het vermorzelen was.

Uit de interne mails die de NOS met een beroep op de openbaarheid van bestuur kreeg van het visserijministerie blijkt: ook hier één grote leemlaag. Yvonne Hofs maakte voor deze krant een fijne reconstructie van het gesjoemel in de pulsvisserij. Dat begon toen Henk Bleker – de CDA’er die zijn partij een huwelijk met de PVV in rommelde, later samen met terrorboeren Den Haag bestormde en ook verder alles wat hij aanraakt in as verandert – in 2010 staatssecretaris van landbouw en visserij werd. Bleker verordonneerde ‘maximale creativiteit’ van zijn ambtenaren om EU-regels over pulsvisserij te omzeilen. Dit ontaardde in wetsovertredingen.

Toen Sharon Dijksma een kabinet later aantrad op dat ministerie, verzweeg de hoogste ambtenaar visserij dit expres voor haar. Dijksma móét dit weten, zeiden juristen. De hoogste ambtenaar weigerde. Later, schrijft Hofs, bleek waarom: hij had Dijksma voorgespiegeld dat alles in orde was. Hofs: ‘Na nog wat gemarchandeer over op bevel van de ambtenaar steeds verder afgezwakte notateksten is de uitkomst uiteindelijk dat Dijksma in het ongewisse blijft. De Tweede Kamer krijgt nog minder te horen. Vijf jaar later zal dit grote gevolgen hebben.’

Die man zal er wel horizontaal uitgegooid zijn, dacht ik. Naïef. Hij mocht Permanent Vertegenwoordiger voor Nederland worden bij de FAO in Rome.

Podcast De kamer van Klok

Sigrid Kaag legt de lat hoog, maar komt er zelf ook niet altijd overheen. Hoe terecht is de felle kritiek op de leider van D66? Luister onze politieke podcast met columnist Sheila Sitalsing, hoofdredacteur Pieter Klok, chef politiek Raoul du Pré, politiek verslaggever Natalie Righton en presentator Gijs Groenteman.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden