Media inEuropa

Oude kwalen spelen weer op, en oorlog is niet echt meer uit te sluiten

Veteranen tijdens het Bevrijdingsdefile.Beeld anp

Het nationalisme speelt weer op, de democratie staat onder druk, moeten we ons zorgen maken om de vrede, vraagt onze correspondent Arie Elshout zich af. 

Wat is de beste medicijn tegen oorlog? Dat is oorlog. Bijna vijfenzeventig jaar heeft zich geen gewapend conflict meer voorgedaan tussen Europese landen. De schok over de miljoenen doden en zware verwoestingen tijdens de Tweede Wereldoorlog was zo groot dat het louterend werkte. Dit nooit weer. ‘Het was de oorlog die een langdurige periode van vrede mogelijk maakte’, stelt de Duitse journalist Dirk Kurbjuweit in een essay voor Der Spiegel Online. ‘De dingen moesten ­extreem slecht worden voor het weer goed werd.’

Onwillekeurig doet deze redenering denken aan het inentingsbeginsel: injecteer verzwakte ziekteverwekkers in het lichaam en dat maakt antistoffen aan die bescherming bieden tegen de ziekte. Alleen blijkt uit het stuk van Kurbjuweit dat als het om oorlog gaat er heel veel vaccins nodig zijn om tot resistentie te komen. In de Tweede Wereldoorlog vielen wereldwijd meer dan 60 miljoen ­doden door het geweld. In de Eerste Wereldoorlog waren er 15 miljoen doden. Ook schrikbarend veel maar kennelijk nog te weinig om af te schrikken: 21 jaar later ging Europa op herhaling.

Kurbjuweit: ‘De schok was niet groot genoeg.’ Pas bij 60 miljoen doden zei men ‘nooit meer’. De lat voor het door schade en schande afleren van oorlogvoeren ligt hoog voor de mens.

Toch blijft het een interessante gedachte. Zeker wat moderne oorlogen betreft. Die zijn door de toegenomen vuurkracht in potentie zo vernietigend geworden dat het heel goed kan dat staten zich er niet meer aan zullen wagen omdat de verliezen altijd groter zullen zijn dan de winst.

Wie weet kunnen we ­later zeggen dat de huidige viering van 75 jaar einde van de Tweede ­Wereldoorlog de laatste halteplaats was op weg naar de absolute mijlpaal van honderd jaar vrede.

‘Het ziet er helemaal niet naar uit dat de lange periode van vrede ten einde loopt’, zegt Kurbjuweit. Maar hij brengt een voorbehoud aan: ‘Op dit moment’. Helemaal gerust is hij er niet op dat de oude rivalen in ­Europa voorgoed hun bekomst hebben van gewapende conflicten. De leiders, zoals de Duitse kanselier Helmut Kohl en de Franse president François Mitterrand, die de Tweede Wereldoorlog hadden meegemaakt en hun ervaringen vertaalden in een voortrekkersrol bij de Europese eenwording, zijn uitgestorven.

Oude kwalen spelen weer op. Het nationalisme, vaak een aanjager van oorlog, is terug van weggeweest.

Autoritaire regeringen zetten de ­democratie onder druk.

Deze combinatie van een vervagende herinnering en terugval in oude fouten betekent volgens Kurbjuweit dat ‘donkere toekomstscenario’s’ niet kunnen worden uitgesloten. Helemaal rustig slapen kunnen we nooit. Er blijft het gevaar dat staten elkaar te lijf gaan met minder openlijke en hybride vormen van oorlog, zoals cyberaanvallen.

Tegelijkertijd is het een feit dat de belangstelling voor het einde van de Tweede Wereldoorlog groot is. De herinnering vervaagt niet zo snel. En als de Brexit mag worden gezien als oprisping van nationalisme, dan moet worden vastgesteld dat van de weeromstuit veel burgers op het continent de Europese Unie niet meer willen afschaffen. Hooguit veranderen.

De antistoffen blijven kennelijk werkzaam, ook al slinkt door de tijd de voorraad vrolijke veteranen die we in jeeps door versierde straten kunnen rijden.

Arie Elshout is Europa-correspondent in Brussel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden