Opinie

Oud-correspondent Arie Elshout over Donald Trump, 'de Grote Opschudder'

Begin februari stuitte Arie Elshout op een woord dat Donald Trump in een ander licht plaatste. Het woord was Disruption. 'Ik was op slag klaar wakker toen ik het zag. Disruptie, Trump, ontwrichting, verstoring, verwoesting.'

Donald Trump vrijdagnacht tijdens zijn toespraak.Beeld reuters

Weer heeft Donald Trump iedereen verrast. Twee dagen na een afschuwelijke gifgasaanval op Syrische burgers volgt de Amerikaanse vergelding. Alles is anders onder de nieuwe onconventionele president met het wispelturige temperament. Eerst wilde hij nog zaken doen met de Syrische president Assad, nu wil hij hem weg hebben.

Het is moeilijk vat te krijgen op de man. Trump blijkt een veelkoppig monster voor iedereen die hem wil duiden. Wat is hij allemaal niet genoemd? Populist, nationalist, fascist, seksist, racist, egotist, pessimist, narcist, opportunist, isolationist. Een indrukwekkend rijtje. Lees het hardop en je hapt op het eind naar adem. Alleen neutraliseren die woorden elkaar. Ze glijden van je af als regendruppels van een oliejas. Het is te veel, het zegt alles en tegelijk niets.

Maar begin februari gebeurde er iets onverwachts. Het was zaterdagochtend vroeg, ik zat in een vliegtuig dat net was opgestegen van Malta. Daar hadden de Europese leiders iets gedaan wat ze nooit eerder hadden hoeven doen: een houding bepalen tegenover een Amerika dat was veranderd van beschermer in potentiële bedreiging. Ik las wat en ineens stuitte ik op een woord dat nog niet aan metaalmoeheid leed en Trump in een ander licht plaatste. Het woord was Disruption. Het Amerikaanse weekblad Time gebruikt het om het chaotische begin van Trumps presidentschap te typeren.

De USS Ross van waar afgelopen nacht Tomahawk-raketten werden afgevuurd op een Syrische legerbasis.Beeld reuters

Silicon Valley

Hoewel de kleur van de dag nog bleek was, was ik op slag klaar wakker toen ik het zag. Disruptie, Trump, ontwrichting, verstoring, verwoesting. Ik kende het woord van een bezoek aan Silicon Valley in 2013. Ik kende degenen die het in de mond namen als was het een strijdkreet: de disrupters. Er was de durfkapitalist van middelbare leeftijd met zwierig haar en pretogen in een door hem opgerichte universiteit die een heuse ridderzaal bevatte met ornamenten geïnspireerd op een Beiers operettekasteel. Er was de techneut van 35 met een plakkerige Hitlerlok en een zwart t-shirt om het broodmagere lijf, die geen muis of toetsenbord meer nodig had en met zijn vingers de mooiste dingen op een computerscherm toverde. Er was de jonge vrouw op hoge hakken die op Wall Street had gewerkt, niet langer kon aanzien hoe kunstenaars, activisten en kleine ondernemers bot vingen bij banken en een succesvolle crowdfundingssite oprichtte.

Oh, wat hadden ze zich verveeld op school. Alles moest anders. Ga weg uit de comfortzone, denk contrair, out of the box, neem risico's, hou van het onvoorspelbare, durf te falen, wees een beetje gek, breng de macht terug naar het volk, ontwricht bedrijven die erom vragen ontwricht te worden, Disrupt Battlefield!

Dat is wat ze zeiden en dachten in Silicon Valley aan de Amerikaanse westkust. En niet zonder gevolgen. De internetrevolutie heeft een diep spoor getrokken, van vernieuwing maar ook vernietiging. Leegstand in winkelstraten en existentiële nood bij oude media die worstelen met digitale nieuwkomers, wegblijvende jongeren, weglopende adverteerders en eroderende verdienmodellen. Taxibedrijven, hotels en anderen in de dienstverlening, communicatie en commercie voelen eveneens de hete adem van de nieuwe tijd. Disruptie alom. En nu ook in de politiek?

1917 Rusland, 2017 Amerika

Datatechnieken hadden Amerikaanse verkiezingscampagnes al veranderd. Maar Trump heeft een geheel eigen dimensie aan de veranderingen toegevoegd door een meerderheid bij elkaar te twitteren. Nog nooit vertoond. Boodschappen van 140 tekens als springplank naar 's werelds hoogste ambt. 'De technologie heeft in de palm van bijna elke Amerikaanse hand de macht gelegd om een communicatierevolutie te veroorzaken. Tezamen met de frustraties over een geglobaliseerde economie heeft dit een nieuw populisme ontketend', schreef Time.

Nooit eerder in de geschiedenis was het zo gemakkelijk om groepen te organiseren, om zowel waarheden als leugens te verspreiden, om autoriteit in twijfel te trekken. Trump greep dit allemaal aan om de traditionele poortwachters van de macht - de media, de politieke partijen - te omzeilen, aldus het weekblad.

Op de cover stond groot het hoofd van Steve Bannon, de denker achter de doener Trump. Zijn blik is reflectief, met een zweem van onheilspellendheid vanwege de ogen die je niet loslaten. In het omslagverhaal werd iemand geciteerd volgens wie Bannon zichzelf tegenover hem vergeleek met Lenin, klaar om 'alles met een klap neer te halen en het hedendaagse establishment volledig af te breken.' 1917 Rusland, 2017 Amerika. Disrupt Battlefield!

Steve Bannon

Bannon heeft al warmgelopen. Als baas van de rechtse internetsite Breitbart voegde hij zich naar het devies van de oprichter, wijlen Andrew Breitbart, die ooit zei: 'Ik ben vastbesloten de oude mediagarde kapot te maken.' In het verkiezingsjaar 2016 ging Bannon er prat op dat het politieke nieuws van Breitbart het meest werd gedeeld op Facebook. Nu, als Trumps strateeg en ideoloog, maakt hij zich op voor het grote werk.

Hij wil de politiek in de Verenigde Staten en zelfs die in het hele Westen ontwrichten om op de puinhopen van het bestaande een nieuwe radicaal-rechtse orde op te richten. Het is afbreken en opbouwen, zoals ze dat doen in Silicon Valley. Hun nieuwe technologieën testen de status quo en veranderen hem als hij niet goed genoeg blijkt. Niets is meer heilig of veilig, allemaal ten bate van Een Betere Wereld.

De hemelbestormende techneuten die ik destijds sprak in Palo Alto, Mountain View of Menlo Park hadden er hun mond vol van. En ere wie ere toekomt, ze bedenken inderdaad prachtige dingen die het leven beter, gemakkelijker en leuker maken. Het is disruption gericht op vooruitgang. Maar er is een schaduwzijde. Ze zijn ook gewoon kapitalisten met monopolistische neigingen, ze beroven mensen van hun banen en geven terroristen en andere radicalen instrumenten in handen om aanhangers te werven en mobiliseren. Het is de duistere kant van disruption.

Peter Thiel

Bannon is geen product van Silicon Valley, maar wordt voortgedreven door dezelfde energie. Mensen die hem kennen, noemen hem een grote outside-the-box-denker. Hij begeeft zich ver buiten zijn eigen comfortzone, en dat niet alleen: hij sleept de hele VS en de halve wereld uit die van hen. Hij heeft geen ontzag voor de conventies van Amerika's oostkust. Bannon handelt in de geest van Silicon Valley en bedient zich van de daar ontwikkelde nieuwe technieken.

Zijn meest directe band met Silicon Valley is zijn samenwerking met Peter Thiel, de internetmiljardair en contraire denker die deel uitmaakte van het team dat Trumps regering voorbereidde. In die periode zei Thiel tegen The New York Times: 'Iedereen zegt dat Trump alles veel te veel zal veranderen. Nou, misschien zal Trump alles veel te weinig veranderen.'

Het is helemaal Silicon Valley, maar toegepast op Trump, zoals Thiel doet, is ook weer niet de bedoeling. Velen in het Californische wonderland zien de miljardair inmiddels als een outcast. Maar daarmee is het probleem niet weg dat kennelijk ook de internetrevolutie, gelijk voorgaande revoluties, geperverteerd kan raken. Volgt er na de leegstand in winkelgebieden nu ook kaalslag in de politiek?

101 miljoen volgers

Facebook fungeert al als doorvoerkanaal voor nepnieuws dat kiezers kan aanzetten tot radicale keuzen. De sociale media bieden een podium voor onbekookte instant-reacties die samenlevingen splijten. Twitter baart een Amerikaanse president die weinig op heeft met gevestigde instituties, bondgenootschappen en verdragen. Hij is een outsider die veelal opteert tegen het bestaande en voor het alternatieve: alternatieve media, alternatieve feiten, alternatief rechts.

Het heeft ertoe geleid dat ik sinds Trumps verkiezing vaker dan ooit de zinsnede 'Niet eerder...' heb moeten gebruiken. Daarom was ik op Malta, waar Europa een antwoord moest zien te vinden op de nieuwe realiteit van Trump, de disrupter. Hij heeft inmiddels 101 miljoen volgers op Facebook, Instagram en Twitter. 'Zonder de tweets zat ik hier niet. (...) Meer dan 100 miljoen. Ik hoef niet meer aan te kloppen bij de nepmedia', pochte en provoceerde hij afgelopen week in een interview met de Financial Times.

Volgens de Britse zakenkrant werken zijn adviseurs aan manieren om ook het Congres te omzeilen met presidentiële decreten. Bannon noemt dit 'de deconstructie van de administratieve staat'. Het is revolutionaire bezieling plus geavanceerde datatechnieken. Bannon ging een alliantie aan met een opinieonderzoeker die hem data toonde waaruit bleek dat gewone Amerikanen op de rand verkeerden van een opstand tegen de elites en alleen nog op zoek waren naar een geschikte populistische kandidaat.

Bannon verbond zich ook met een oerconservatieve miljardair en briljante computerwetenschapper, die een rol speelde bij de introductie van algoritmen in de handel op Wall Street. Samen gingen zij in zee met een data-analysebureau, dat claimt in staat te zijn met geheime psychometrische methoden de stem van kiezers te kunnen beïnvloeden en dat ook gewerkt zou hebben voor de Brexit-campagne. The New Yorker brengt het hele netwerk in kaart in het nummer van 27 maart. Waar gaat dit eindigen?

Aanval op klimaatbeleid

Geert Wilders heeft geprobeerd twitterend in Trumps voetsporen te treden. Werd geen succes. Trump deed een poging Obamacare te vervangen, maar haalde een zeperd wegens verzet in het Congres. De man die verliezen haat, verdubbelde meteen zijn inzet. Hij reageerde met een presidentieel decreet waarin hij eenzijdig Obama's klimaatmaatregelen schrapte, wat door critici werd gehekeld als een 'historische aanval' op het bestaande klimaatbeleid.

Donderdag liet hij zijn eerste bommen vallen. Dat zegt iets over zijn woeste natuur, maar het was wel conform zijn beloften. Hij handelde op eigen houtje en negeerde totaal de VN, Rusland en China. Daartegenover staat dat Trump Bannon uit de Nationale Veiligheidsraad zette, onder druk van het veiligheidsestablishment. Even werd gedacht dat dit het begin van Bannons einde kon zijn. Revoluties eten wel vaker hun eigen kinderen op. Maar donderdag flankeerde Bannon gewoon weer de president tijdens diens verklaring over de aanval op Syrië.

Niettemin zijn er tegenkrachten. In het Congres, de bureaucratie, de rechterlijke macht. Mogelijk dwingen zij Trump tot matiging en zal blijken dat commercie en communicatie zich gemakkelijker lenen voor disruptie dan de politiek. Zeker is dat allerminst. Voorspelbaarheid is niet het belangrijkste kenmerk van Trumps alternatieve wereld.

Arie Elshout is correspondent Europese Unie en oud-Amerikacorrespondent voor de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden