Opstand vaak gevolg van onzichtbare krachten

Egypte beleeft een opstand. Maar beleeft het ook een revolutie?

Waren de demonstraties in Tunesië een opstand of het begin van een revolutie naar een andere samenleving? De opstanden in beiden landen tonen aan hoe uniek elke opstand is. En hoe verschillend elke opstand kan eindigen.

De ‘revolutie’ in Iran, in juni 2009, leek een revolutie. Velen in het Westen wilden in de doodgeschoten studente Neda hét symbool zien van die revolutie. Die gsm-foto kreeg een prijs van World Press Photo. Maar die revolutie kwam niet. De Iraans-Nederlandse Zahra Bahrami is eind vorige week gewoon opgehangen wegens drugshandel.

Instant-communicatie

Ook nu weer wordt het belang van de digitale communicatie heel groot geacht. Door al die instant-communicatie moét de revolutie wel slagen, want iedereen kan nu immers overal zien wat er gebeurt. Dat leidt tot imitatie, en zo gaat de sneeuwbal rollen.

Zo kan het gaan. Maar het hoeft niet. Technische communicatie is slechts een van de factoren in de chaos die elke opstand kenmerkt. En soms een ondergeschikte factor. Het geval-Neda is daarvan een bewijs. Het is een illusie om te denken dat het in het tijdperk van de massamedia, nu het internettijdperk, alleen maar gaat om de toegang tot die media, toen televisie, nu Twitter, Facebook enzovoort.

Historische storm

Dit lineair-causale denken miskent de kracht van de onvoorspelbare wendingen in de wervelwind van de historische storm. Zowel Iran als nu Egypte laat zien dat het Westen zelf een bepaalde uitkomst wil. Mooi voorbeeld is de live-zender CNN. Toen de demonstraties in Egypte begonnen op 25 januari, was de headline bij CNN: ‘Chaos in Egypt’. Na woedende mails en tweets van kijkers, veranderde men deze headline snel in het positievere ‘Uprising in Egypt’. Ofwel: de kijkers bepalen inmiddels zelf de beeldvorming die men door het eigen massamedium toegediend wil krijgen.

De afloop van deze opstand is echter moeilijk te voorspellen. Miskend worden de andere, onzichtbare krachten die altijd aan het werk zijn: de groepen die belang hebben bij continuïteit en de groepen die ook verandering willen maar vrezen dat de verkeerde groepen aan de macht zullen komen. Die groepen zie je niet. Daarover kun je alleen maar speculeren op basis van kennis. Experts komen op CNN genoeg aan bod gelukkig. De Nederlandse massamedia gingen, zoals gebruikelijk, gewoon met weekendverlof.

Chaos

De tendens was er een naar chaos, zonder richting. Bijna alles is mogelijk als het gaat om opstand en revolutie. Je kunt nog zo veel wetenschappelijk bewijs leveren voor de noodzakelijkheid van de revolutie, zoals Marx en Engels deden, maar zij maakten die revolutie niet zelf mee. Je kunt die revolutie willen zoals Lenin, en daarin slagen door wilskracht, maar in feite werd hij naar die revolutie gedragen. En wist hij vooral het moment te benutten.

Revolutionairen die de revolutie gewapenderhand wilden bewerkstelligen, mislukten vaak jammerlijk. Lees Het Boliviaanse Dagboek van Che Guevara er maar op na. Na acht maanden guerrillastrijd om heel Zuid-Amerika te ‘bevrijden’, had hij een vijftal boeren aan zijn zijde gekregen. Toen werd hij, in 1967, doodgeschoten door het leger.

Onvoorzien

Ook ayatollah Khomeini wist het moment te benutten. Hij kwam in 1979, na jaren ballingschap, op het juiste moment per vliegtuig terug naar Teheran. Vele journalisten keken die man in die jurk een beetje meewarig aan. Toen hij landde brak de werkelijke revolutie uit, en iedereen in het Westen stond perplex over de onvoorziene radicale afloop.

De revoluties in Midden- en Oost-Europa in 1989 waren, achteraf gezien, de logische uitkomst van een revolutie die in 1981 in Gdansk begon met vakbondsleider Walesa. Maar in juni van 1989 was de ‘tankman’ in Peking, te midden van studentendemonstraties, niét het begin van de verwachte revolutie. Als je daar nu in China over begint, weten weinigen waar je het over hebt, en bijna niemand wil erover horen. Ofwel: die revolutie is totaal mislukt.

Eén ding lijkt zeker. Of een opstand eindigt in revolutie - en dus het hele systeem uit zijn hengsels licht - hangt niet zozeer af van technische communicatiemiddelen. In de DDR kon men al sinds begin jaren zestig naar de West-Duitse tv kijken, en pas in 1989 kwam de massa plotseling in opstand.

Ontsteking

In tijden van crises is het altijd nuttig te verwijzen naar Jacob Burckhardt, de negentiende-eeuwse cultuurhistoricus, die millennia van crises bestudeerde. Hij karakteriseerde de revolutionaire momenten in de geschiedenis even mooi als vaag: ‘Alleen als het moment daar is, en de juiste stof voor handen is, dan gaat de ontsteking ervan met elektrische snelheid over honderden van mijlen en over bevolkingsgroepen van de meest verschillende aard, die elkaar nauwelijks kennen. De boodschap vliegt door de lucht. En op het éne punt waarop het aankomt, begrijpen ze elkaar plotseling allemaal, ook was het maar het muffe: het moet anders worden!’

Wat in Noord-Afrika en het Midden-Oosten die overgang van berusting naar de woedende eis dat het allemaal anders moet worden, precies heeft veroorzaakt, is minder gemakkelijk vast te stellen dan velen denken. De psychologische factor lijkt wel dominant, zoals in bijna elke opstand of revolutie het geval is, zowel bij de aanvallers als bij de verdedigers. Dit is een oeroude wetenschap. De hertog van Wellington, die in 1815 Napoleon versloeg, zei naderhand: ‘De ware brute kracht is de geestelijke kracht.’

Woedend

In Tunesië kan men van alles aanvoeren als verklaring: de demografie, de de link met Frankrijk, het lang zittende regime, een zelfverbranding als lont in het kruitvat. De demonstranten in Egypte zien er heel anders uit. Geen vrouw te bekennen, geen student. Hier lijkt het de doorsnee-burger die demonstreert, woedend, want miskend en genegeerd.

Schaamte lijkt een belangrijke rol te spelen. Opeens is er de schaamte dat men te lang heeft gehoorzaamd. Deze schaamte werd ontketend door de demonstraties in het naburige Tunesië. Plotsklaps riepen demonstranten in Caïro dat zij in het land van de farao’s leven en het land terugwillen.

Roekeloos

Schaamte kan plotseling in een woedende explosie van ‘weg met hem’ veranderen, met de bijbehorende roekeloze heldhaftigheid à la de ‘tankman’ in Peking. In de live-beelden uit Kairo konden we een man zien die zijn borst ontblootte voor de militairen.Dergelijke scènes behoren tot het klassieke repertoire van de opstand, zie Francisco de Goya’s De Derde Mei uit 1814 over de Spanjaard die hetzelfde doet tegenover Napoleons leger.

Het succes van een opstand of revolutie hangt dus niet alleen af van oprechte woede, maar van de hele constellatie van krachten. Een richtinggevend idee is noodzakelijk om het moreel van de demonstranten hoog te houden. Voor Egypte is dat nu de slogan: ‘Mubarak weg’. Dat is voldoende voor een opstand. Maar is het voldoende voor een revolutie? Als de vraag ‘wat dan wel’ niet wordt beantwoord en er geen leiders zijn die de richting aangeven, komt het antwoord bijna altijd van elders. Macht hergroepeert zich namelijk razendsnel. En dan hebben militaire leiders de beste papieren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden