OpinieBetrokken burgers

Opinie: Wie betrokken burgers wil, moet gaan loten

Van oorsprong zijn verkiezingen aristocratisch, ze vervingen het democratischer loten van burgers, betoogt Ralph Maartens.

Kiezers brengen hun stem uit.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Econoom Noreena Hertz beweert dat we in de eenzaamste eeuw ooit leven, en dat dit wordt veroorzaakt door het neoliberale kapitalisme.

Ze zegt letterlijk: ‘Het neoliberalisme, een ideologie met een allesoverheersende nadruk op vrijheid – vrije keuze, vrije markten, vrij zijn van overheidsbemoeienis. De ideologie hechtte waarde aan een geïdealiseerde vorm van zelfredzaamheid en een meedogenloos competitieve mentaliteit, die het eigenbelang plaatste boven de gemeenschap en het gemeenschappelijk belang.’

Maar hoe zijn we dan ooit aan dat neoliberale kapitalisme gekomen? Het antwoord is: door een vrijheid die ontbreekt in het rijtje van Hertz, namelijk vrije verkiezingen. Verkiezingen zijn eigenlijk een neoliberale manier om democratie vorm te geven. Ze draaien om een meedogenloze competitie tussen politieke partijen om zetels. Verkiezingen plaatsen het eigenbelang van partijen op de korte termijn boven het gemeenschappelijk belang. Een neoliberaal politiek bestel heeft ons dus neoliberaal kapitalisme bezorgd. Elke vier jaar mogen we in de afzondering van het stemhokje met het rode potlood een oppervlakkige ‘like’ geven aan een politiek merk.

Omdat Hertz haar vertrouwen in kiezers en multinationals al is verloren, richt ze zich wanhopig tot politici. Maar politici moeten, om politiek te overleven en carrière te maken, hun blik strak gericht houden op de eerstvolgende verkiezingen en op de partijleiding. De weg van Hertz loopt dus dood. Wat nu?

Tegen verkiezingen

Zeven jaar geleden zag ik David Van Reybrouck in tv-programma Buitenhof zijn boek Tegen Verkiezingen presenteren. Ik werd er meteen door gegrepen, maar heb het lezen van dit boek bijna drie jaar voor me uitgeschoven. Want als het loten van burgers – zijn alternatief voor verkiezingen – onrealistisch zou blijken, dan had ik niets meer om nog hoop op te kunnen vestigen.

In de zomer van 2016 waagde ik het erop. Zoals bekend stelt Van Reybrouck voor aan gelote burgers tijd, een vergoeding en informatie te geven, en hen uitgebreid te laten overleggen zodat ze weloverwogen kunnen beslissen. Dat principe, en de kracht ervan, was me al duidelijk. Maar waar ik pas achter kwam toen ik Tegen Verkiezingen las, was dat verkiezingen in hun oorsprong eigenlijk helemaal geen democratisch instrument zijn. Sterker nog, verkiezingen zijn twee eeuwen geleden juist ingevoerd om democratie tégen te houden. 

Het loten van burgers gold toen al heel lang als democratisch – het volk regeert – en verkiezingen golden daarentegen juist als aristocratisch – ‘de besten’ regeren. Pas in de 19de eeuw is het etiket democratie op verkiezingen gaan zitten. Ook is loting al decennia onderwerp van wetenschappelijk onderzoek en is er wereldwijd al langer sprake van experimenten met gelote burgers; zelfs door ze in te zetten om te overleggen over de vernieuwing van het politieke bestel zélf.

In een betoog over eenzaamheid en gebrek aan verbinding is het wel heel ironisch dat Hertz ongenoemd laat dat verkiezingen bevolkingsgroepen extra tegen elkaar opzetten, terwijl juist gelote burgers elkaar door middel van een persoonlijke ontmoeting in de ogen kunnen kijken en samen de ingewikkeldste knopen kunnen doorhakken.

En terwijl Nederland al jaren stilstaat, worden onder meer in Ierland, Frankrijk en Duitsland stappen gezet om loting zelfs op nationaal niveau in te zetten als aanvulling op verkiezingen. Niet alleen blijkt loting prima te werken als manier om besluiten te nemen over slepende, netelige kwesties. Ook kan het de persoonlijke levens van de deelnemers transformeren. In plaats van een toeschouwer van een eindeloze conflictsoap te zijn, voelen burgers die zijn uitgeloot zich weer gehoord en gezien, en raken weer betrokken bij het proces van besluitvorming.

Niemand beweert dat we de parlementszetels op korte termijn moeten laten bezetten door gelote burgers. Maar het instellen van een omgevormde, gelote Eerste Kamer, die zelf onderwerpen kan agenderen, is op dit moment al een realistische mogelijkheid. Zo’n gelote senaat kan aparte gelote burgerpanels per thema beleidsvoorstellen laten uitwerken, waarover beide Kamers zouden kunnen stemmen.

Extra barrière

Wetende dat senaten met hun getrapte verkiezingen ooit bedacht werden als extra barrière tegen de macht van het volk, tegen democratie dus, is dat ook bij uitstek de plek om met hervormen te beginnen. In de Belgische Oostkantons bestaat al zoiets. Vorig najaar, toen het coronavirus nog niet op het toneel was verschenen, plaatsten de gelote burgers in deze Burgerraad hun eerste onderwerp op de agenda: de arbeidsomstandigheden van verpleegkundigen.

Wat kunnen we zelf doen om de noodzakelijke vernieuwing van ons politieke bestel te realiseren? Informeer jezelf over loting en open democratie. Je zult ontdekken dat zowel het idee als de praktijk van loting – in het Engels sortition – zich gestaag over de wereld aan het verspreiden is. Ga er met elkaar over in gesprek. En wacht rustig af hoe het huidige neoliberale politieke bestel van vrije verkiezingen in een steeds grotere crisis verstrikt raakt – een crisis die ons uiteindelijk zal dwingen om te vernieuwen.

Ralph Maartens is een bezorgde burger.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden