EssayDemonstraties

Opinie: Waarom Belarus zomaar Hongkong achterna kan gaan

Niet alleen Loekasjenko in Belarus, maar ook Hongkongs Chief Executive Carrie Lam werd uitgejouwd door een menigte landgenoten. Toch zitten beiden er nog, om vergelijkbare redenen.

Demonstratie vorige maand in Minsk, de hoofdstad van Belarus.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Op 17 augustus 2020, een week na zijn verkiezingsfraude, keek Aleksandr ­Loekasjenko van ­Belarus even net zo verbijsterd uit zijn ogen als Nicolae Ceausescu van Roemenië op 21 december 1989. Arbeiders van een staatsfabriek die ooit zijn hardcore electoraat vormden, jouwden hem net zo onverwacht uit als een gedwee geachte menigte in 1989 de dictator van Roemenië.

De term ‘Loekasjenko’s Ceausescu-moment’ ging viraal. Twitteraars die het jaar 2020 door het prisma van het jaar 1989 bekeken, wisten dat er weer een dictator op vallen stond. Bijna twee maanden na zijn ‘uitjouwmoment’ zit Loekasjenko er nog, terwijl het met het Ceausescu-regime 24 uur later al was gebeurd.

Er was vorig jaar ook al iemand die werd uitgejouwd en desondanks bleef zitten: Carrie Lam, de zetbaas van de Chinese leider Xi Jinping in Hongkong. De afstand tussen Hongkong en Belarus’ hoofdstad Minsk bedraagt 8.000 kilometer – de overeenkomsten tussen de demonstranten in de straten zijn groot. In beide steden illustreren menigtes de stelling dat democratie het hardst wordt bevochten op plekken waar die acuut wordt bedreigd, of waar ze het alternatief aan den lijve ervaren.

In Belarus maakte Loekasjenko in de jaren na 1994 een einde aan vrijheden die waren ontstaan in de laatste jaren van de Sovjet-Unie. In Hongkong verdwenen vrijheden sluipenderwijs na de Britse overdracht in 1997. Op beide plekken liepen de afgelopen vijftien jaar diverse malen menigtes uit, op beide plekken waren die recentelijk groter dan ooit tevoren. De repressie van de autoriteiten was dat ook, maar de betogers lieten zich daar niet langer door intimideren.

Averechts

Je kunt speculeren dat deze menigtes hun strijd allang hadden gewonnen als ze het alleen tegen hun eigen leiders hadden moeten opnemen – als de man in Minsk er niet zat bij gratie van de man in Moskou, en de vrouw in Hongkong niet bij gratie van de man in Beijing. Om hun doelen te bereiken, hebben de demonstranten hulp nodig van menigtes in de straten van Moskou en Beijing. Blijven die uit, dan dreigt een averechts resultaat.

Na anderhalf jaar protesten in Hongkong is het ‘een land, twee systemen’-beginsel niet gered, maar wordt de stad versneld in de Volksrepubliek China geïncorporeerd. Na twee maanden massademonstraties in Minsk zijn betogers niet bevrijd van Loekasjenko, maar is Belarus de facto aan het fuseren met het Rusland van Vladimir Poetin.

De onverschrokkenheid en onderlinge solidariteit van de demonstranten in Minsk en Hongkong doen denken aan die van menigtes uit het jaar 1989, maar de politieke situatie in Moskou en Beijing is anders. Toen Chinese studenten in april 1989 begonnen met demonstraties op het Tiananmenplein (in juni 1989 bloedig neergeslagen), was er in de Chinese Communistische Partij een richtingenstrijd gaande tussen hervormers en hardliners. De huidige Chinese leider Xi is een hardliner en heeft de partij stevig onder controle. Toen najaar 1989 massa’s uitliepen in Oost-Europese hoofdsteden, stonden hardliners in de KGB door toedoen van Gorbatsjovs hervormingspolitiek in de Sovjet-Unie aan de zijlijn. In 2020 zit de oude KGB in het Kremlin.

Protesten in Hongkong.Beeld Getty Images

Grondgebied Sovjet-Unie

De doctrine van Poetin behelst het voorkomen van het ontstaan van levensvatbare democratieën op het grondgebied van de voormalige Sovjet-Unie (de al in de Europese Unie en Navo opgenomen Baltische Staten uitgezonderd). Demonstranten in Minsk verklaarden de afgelopen weken oprecht dat ze voor democratie zijn en niet tegen Rusland. Helaas voor hen is voor Poetin het een gelijk aan het ander.

Waar menigtes democratie eisen, zag Poetin in Georgië (2003) en in Oekraïne (2004 en 2014), treden in mum van tijd leiders aan die weigeren aan de leiband van Moskou te lopen. Poetin is zich bewust van onvrede met zijn eigen regime, en de mogelijkheid dat de opstand in Belarus naar Rusland overslaat. Dat de Russische oppositieleider Aleksej Navalny amper een week na het op gang komen van de protesten in Belarus werd vergiftigd met het zenuwgas novitsjok, lijkt geenszins toevallig: als iemand Russische menigtes had kunnen mobiliseren, dan hij. De aanslag op Navalny mislukte, maar Poetin won er wel tijd mee.

De Chinese leider Xi is zich ervan bewust dat concessies aan demonstranten in Hongkong verwachtingen kunnen wekken op het Chinese achterland. In september vorig jaar liet hij Carrie Lam de uitleveringswet intrekken die de aanleiding was voor de demonstraties, maar achteraf was dat een schijnbeweging. In juni maakte Xi van de coronacrisis gebruik om Hongkong een veiligheidswet op te leggen die inwoners de facto vogelvrij maakt voor de Chinese autoriteiten.

Tiananmenprotest

In de maanden voor de coronacrisis werd gespeculeerd dat een Chinese invasie van Hongkong op handen was – de partij lijkt van het Tiananmenprotest in 1989 te hebben geleerd dat je beter geduldig kunt wachten tot zich een goed moment voordoet. Er circuleren complottheorieën dat de partij het coronavirus de wereld in hielp om een situatie te creëren waarin de Hongkongse demonstranten de duimschroeven konden worden aangedraaid. Je hoeft daar geen geloof aan te hechten om te concluderen dat Xi de ‘coronaconjunctuur’ heeft weten te gebruiken om Hongkong een hak te zetten.

Behalve corona speelt de politieke situatie in de Verenigde Staten de leiders in Beijing en Moskou in de kaart. Er zijn wereldwijd niet minder democratieën dan dertig jaar geleden, maar die democratieën stralen niet het zelfvertrouwen uit van destijds. In 1989 werd er ook in de hoogste regionen van de Sovjet-Unie en de Chinese Communistische Partij nagedacht over experimenten met democratie, in 2020 bestaan er grote zorgen over de toekomst van de Amerikaanse democratie als de huidige president wordt herkozen.

Toch zitten Xi en Poetin minder stevig in het zadel dan ze uitstralen. Dat latente onvrede met de partij 31 jaar na het Tiananmen-bloedbad nog altijd manifest kan worden, bleek begin dit jaar, toen de corona-uitbraak in China leidde tot een storm van kritiek op de autoriteiten.

De Russische oppositie wist Poetin ondanks repressie in meerdere lokale verkiezingen af te troeven. Niemand weet hoeveel mensen Aleksej Navalny op de been had kunnen brengen als hij op 20 augustus niet was vergiftigd, maar hij heeft de aanslag overleefd en Poetin laten weten dat die nog niet van hem af is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden