Opinie

Opinie: Voorkom dat onenigheid tussen staatsmachten Amerikaanse proporties krijgt

Het kabinet zou gebaat zijn bij een betere omgang met de rechterlijke macht. Want dan zullen ook burgers minder geneigd zijn tot procederen tegen de staat, stelt wetenschapper Jana Trifunovic.

Jana Trifunovic
Marjan Minnesma (r.), directeur van Urgenda, wordt gefeliciteerd na de overwinning in een rechtszaak tegen de staat. Beeld Sem van der Wal / EPA
Marjan Minnesma (r.), directeur van Urgenda, wordt gefeliciteerd na de overwinning in een rechtszaak tegen de staat.Beeld Sem van der Wal / EPA

In december 2022 zit ik op de publieke tribune bij de rechtbank Limburg. Aan de orde is een burengeschil. Bij het aanhoren van de hoogte van de geëiste schadevergoeding roept de aangeklaagde verbijsterd door de rechtszaal: ‘We zijn hier niet in Amerika!’

Begin dit jaar denk ik plots terug aan deze uitspraak bij het lezen van de gastcolumn van rechter Aisha Dutrieux. Volgens Dutrieux is de scheiding der machten de laatste jaren steeds meer als een scheiding tussen voormalige partners gaan voelen. ‘De vader die over zijn ex-partner zegt: ‘Laat mama maar kletsen.’

Over de auteur

Jana Trifunovic is promovendus aan de Rechtenfaculteit van de Universiteit Maastricht.

Haar pleidooi doet mij denken aan de Amerikaanse ‘adversarial legalism’-theorie van Robert A. Kagan, waarop voortgebouwd kan worden om de boodschap van Dutrieux nóg meer kracht bij te zetten. Terwijl Dutrieux vooral vanuit rechterlijk perspectief aanspoort tot het respecteren van rechterlijke uitspraken, biedt Kagan een invalshoek die illustreert hoe het kabinet ook zijn eigen belang kan dienen door een hoffelijke omgang met de rechterlijke macht te bevorderen.

Gezonde dynamiek

Het Amerikaanse ‘adversarial legalism’-model kenmerkt zich namelijk eveneens door onenigheid tussen de staatsmachten. Dit leidt volgens Kagan onder meer tot een toename in rechtszaken tegen de staat, omdat de burger die zijn zin niet krijgt bij de een, zijn gelijk gaat zoeken bij de ander. In beginsel lijkt dit een gezonde dynamiek binnen een democratie.

Immers, waar wetgever en bestuur tekortschieten, springt de rechterlijke macht bij om de fundamentele beginselen van de rechtsstaat te waarborgen. Toch waarschuwt Kagan voor de schaduwkant: veelvuldig procederen over politieke vraagstukken zet het vertrouwen in de rechterlijke macht en in de Amerikaanse rechtsstaat onder druk.

Een schadeclaim in Nederland mag dan zelden zo hoog zijn als die in de Verenigde Staten, wat betreft onze procedeercultuur lijken wij steeds meer op de Amerikanen. Zaken als die van Urgenda over het klimaatbeleid, over stikstofbeleid en over coronamaatregelen hebben blootgelegd dat ook de Nederlander strijdlustig is en niet schroomt om naar de rechter te stappen wegens ontevredenheid met politiek beleid.

De voorzitter van de Raad voor de rechtspraak, Henk Naves, beaamt dit in zijn nieuwjaarsrede, constaterend dat de gang naar de rechter soms geen middel meer lijkt om recht te halen, maar ‘een poging om de eigen mening tot norm te maken’.

Frictie

Acties in het algemeen belang hebben ongetwijfeld bijgedragen aan deze ontwikkeling, maar een mogelijke aanvullende verklaring biedt de door Dutrieux waargenomen frictie tussen de Nederlandse staatsmachten. Deze zou volgens Kagan eveneens beschouwd kunnen worden als een context die de burger stimuleert tot procederen.

Mogelijk komen onder meer daardoor politieke vraagstukken steeds vaker op het bordje van de rechterlijke macht te liggen; want als het niet van papa mag, dan vragen we het aan mama. In een rechtssysteem waar de staatsmachten uiteen lijken te drijven, is dat voor de burger wellicht het wagen waard, maar als we Kagan moeten geloven, lijken we daarmee wel een constitutionele crisis op de koop toe te nemen. Des te meer reden dus om de oproep van Dutrieux serieus te nemen.

Lief kabinet, waak sámen met de rechterlijke macht over onze rechtsstaat, want we zijn hier niet in Amerika.

Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden